Konu
DEHB ve ilaç
Bu konuda yazdığım 32 yazı bir arada. Her birinin altında kısa cevabı var; aradığın soruya en yakın olanla başlayabilirsin.
Metilfenidat madde testinde çıkar mı?
Metilfenidat, Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın tanımladığı standart beşli tarama panelinde ayrı bir madde olarak yok. Bu panel amfetaminler, benzodiazepinler, esrar, kokain ve opiatlardan oluşuyor. Yani rutin idrar taramasında metilfenidat genelde aranmıyor, ama panel genişletilebiliyor ve kromatografik yöntemlerle özel olarak aranırsa metilfenidat ve ritalinik asit bulunuyor. Amfetamin taramasında yanlış pozitif ihtimali zayıf kanıtla bildirilmiş, kullanılan kite göre değişiyor. Testten önce ilacını söylemek ve pozitif sonuçta doğrulama istemek en sağlam yol.
Yöntemler9 dkAuDHD'de DEHB ilacı: araştırmalar ne diyor?
Otizm ve DEHB birlikte olduğunda DEHB ilaçları çoğu zaman işe yarıyor, ama tablo tek başına DEHB'dekinden farklı. RUPP Otizm Ağı'nın 2005'teki metilfenidat çalışmasında çocukların yaklaşık yarısı yanıt verdi; etki, tipik DEHB'li çocuklarda görülenden küçüktü ve yan etkiler daha sıktı. Atomoksetin ve uzun etkili guanfasin gibi uyarıcı olmayan ilaçlar da bu grupta denendi. Araştırmaların çoğu çocuklarda; ilaç, form ve ayar kararı tamamen hekimin.
Yöntemler6 dkDEHB ilacının etkisi geçince: rebound nedir?
Rebound, uyarıcı ilacın etkisi geçerken belirtilerin geri gelmesi, bazen de ilaçsız günden daha belirgin bir sinirlilik, huzursuzluk ya da yorgunlukla ortaya çıkması. Hastanede yatan çocuklarla yapılan bir çalışmada en az bir dozda görülme oranı yüzde 30, tedaviyi bıraktıracak kadar ciddi olanı ise yüzde 10'un altında bulunmuş. Ne zaman ve ne kadar sert yaşandığı ilacın formuna göre değişiyor. Doz saati, form değişikliği ya da gün sonuna eklenen küçük bir doz gibi seçenekleri hekim değerlendiriyor.
Yöntemler6 dkDEHB ilacını değiştirmek: neden ve nasıl yapılır?
DEHB ilacı genellikle etki süresi güne uymadığında, yan etkiler zorladığında ya da ilaç bulunamadığında değiştiriliyor. Aynı etken madde olsa bile formlar arasında doz birebir taşınmıyor: prospektüsler geçiş için ürüne özgü kurallar ve dönüşüm tabloları veriyor, bunları hekim kullanıyor. İlk haftalarda doz saatini, etkinin başlayıp bittiği saati, iştahı, uykuyu ve akşam ruh halini not etmek değişikliğin değerlendirilmesini kolaylaştırıyor. Yeni ilaç için yeni reçete gerekiyor, rapor da güncellenebiliyor. İlacı kendi başına değiştirmek güvenli değil.
Yöntemler6 dkMedikinet nedir, Medikinet Retard farkı ne?
Medikinet, etken maddesi metilfenidat olan ve Alman Medice firmasının geliştirdiği bir DEHB ilacının marka adı. İki ana formu var: hemen salınımlı Medikinet tablet ve değiştirilmiş salınımlı Medikinet Retard kapsül. Retard kapsülde etken maddenin yüzde 50'si hızlı, yüzde 50'si yavaş salınıyor ve ürün bilgisine göre yaklaşık 8 saat etkili düzey sağlayacak şekilde tasarlanmış. Retard form kahvaltıyla ya da kahvaltıdan sonra alınıyor; form ve doz kararı hekime ait.
Yöntemler6 dkMedikinet Retard yemekle mi alınır?
Evet. Türkiye'deki kısa ürün bilgisine göre Medikinet Retard sabah kahvaltıyla birlikte ya da kahvaltıdan sonra alınıyor. Aç karnına alındığında etken madde kapsülden daha hızlı emiliyor ve salınım uzamıyor, yani ilacın güne yayılması için tasarlanan yapı devre dışı kalıyor. Kapsül açılıp içindeki tanecikler bir yemek kaşığı elma püresi ya da yoğurdun üzerine serpilebiliyor, ama tanecikler çiğnenmiyor. Tedavi sırasında alkolden uzak durulması öneriliyor.
Yöntemler5 dkMetilfenidat formları karşılaştırması: hangisi nasıl salınır?
Metilfenidat formlarının hepsinde aynı molekül var; fark, dozun ne kadarının hemen, ne kadarının gecikmeli verildiğinde. Hemen salınımlı tabletler birkaç saat etki ediyor ve gün içinde birden fazla doz gerektirebiliyor. Ritalin LA ve Medikinet Retard dozu yarı yarıya bölüyor, Equasym XL yüzde 30'unu hemen veriyor, Concerta ise yüzde 22'sini hemen verip gerisini gün boyu kademeli bırakıyor. Prospektüslerde Medikinet Retard ve Equasym XL için yaklaşık 8 saat, Concerta için 12 saate kadar etki tarif ediliyor; hangi formun sana uyduğuna hekim karar veriyor.
Yöntemler6 dkRitalin nedir, ne kadar etki eder?
Ritalin, etken maddesi metilfenidat olan ve Novartis tarafından üretilen bir DEHB ilacının marka adı. Türkiye'de kısa ürün bilgisi yayımlanmış formu 10 mg'lık hemen salınımlı tablet; etkisi çabuk başlıyor ve birkaç saat sürüyor, bu yüzden gün içinde birden fazla doz gerekebiliyor. Bazı ülkelerde Ritalin LA adıyla iki aşamalı salınım yapan bir kapsül formu da var. Kırmızı reçeteyle yazılıyor; form ve doz kararı hekime ait.
Yöntemler5 dkDEHB ve İlişkiler 101: Sevgilim ilaç kullanmamı istiyor
İlaç kullanıp kullanmama kararı senin ve hekiminin; sevgilin bu kararı senin yerine veremez. Yine de isteği çoğu zaman yorgunluktan ya da seni zorlanırken görmekten doğuyor, bu yüzden önce altındaki derdi dinlemek işe yarıyor. İlgi soru sorar ve kararı sana bırakır, baskı ise sonucu şart koşar. İlaç dışında neler yaptığını sevgiline görünür kılmak ve birlikte somut anlaşmalar yapmak konuşmayı ilaç kavgasından çıkarıp ortak bir derde taşır.
Yöntemler9 dkDEHB ilaçları ve beyin yapısı: ABCD çalışması
ABCD verisinde (8.762 çocuk) DEHB'nin kendisi beyin yapısında anlamlı bir fark göstermedi. Amfetamin ve metilfenidat kullanımı ise az sayıda bölgede daha düşük yüzey alanıyla, amfetamin bir bölgede daha düşük hacimle, metilfenidat bir bölgede daha yüksek hacimle ilişkili çıktı. Yazarlar, ilaç ilişkilerinin yönünün genel olarak DEHB ilişkilerinin tersi olduğunu ve bunu 'zayıflama' (attenuation) diye adlandırıyor. Özet ilaçların beyne zarar verdiğini ya da yarar sağladığını söylemiyor, bu bir ilişki bulgusu.
Yöntemler6 dkPsikoz öyküsü ve DEHB ilacı: İsveç kayıt çalışması
İsveç'te yapılan bir ulusal kayıt çalışması, geçmişinde psikoz olan 3.770 yetişkini inceledi. Uyarıcı ilaç ya da atomoksetin başlandıktan sonraki altı ayda psikotik olayların oranı, başlamadan önceki altı aya göre farklı çıkmadı (oran 0,95, güven aralığı 0,84-1,08). Sonuç, cinsiyete, yaşa ve ilaç grubuna göre ayrı bakıldığında da benzerdi. Bu, ilacın bu grupta psikozu artırmadığına işaret eden bir gözlem, ama deney değil ve kısa bir süreyi kapsıyor.
Yöntemler5 dkDEHB ilacı ve ders çalışma: zamanlama ve beklenti
İlaç ders çalıştırmıyor; çalışmayı kolaylaştıran bir pencere açıyor. O pencerenin günün hangi saatine denk geldiğini bilmek, planın en belirleyici değişkeni. Etki aralığı kişiye ve forma göre değişiyor, bu yüzden tek doğru bir saat yok; kendi seyrini birkaç gün kaydederek çıkarmak gerekiyor. En ağır iş, yani yeni konu öğrenmek, etkinin en yüksek olduğu dilime konuyor; tekrar ve soru çözme sonraki dilimlere kalıyor. Doz, saat ve sınav günü rutini hekim kararı; kendi başına değiştirmek süreci bozuyor.
Yöntemler10 dkDEHB ilaç raporu nasıl çıkar?
DEHB ilaçlarının bedelini SGK'nın karşılaması için reçetenin yanında bir ilaç kullanım raporu da gerekiyor. Raporu psikiyatri ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı düzenliyor ve rapor e-Nabız'a işleniyor. Geçerlilik süresi hekimin yazdığına ve Sağlık Uygulama Tebliği hükümlerine göre değişiyor; süre raporun üstünde yazıyor. Rapor bittiğinde ilaç eczaneden ücretsiz alınamıyor, o yüzden bitiş tarihini önceden takvime yazmak gerekiyor. Rapor ile kırmızı reçete ayrı belgeler: biri geri ödemeyi, diğeri ilacın yazılmasını düzenliyor.
Yöntemler3 dkConcerta nedir? OROS metilfenidat nasıl çalışır
Concerta, etken maddesi metilfenidat olan uzun etkili bir DEHB ilacı. Farkı, OROS adı verilen ozmotik salınım sisteminde: tablet gün boyunca etken maddeyi kademeli olarak bırakacak şekilde tasarlanmış, bu yüzden bölünmüyor, çiğnenmiyor, ezilmiyor. Tabletin boş kabuğunun dışkıda görülmesi normal. Türkiye'de kırmızı reçeteyle ve yalnızca psikiyatri ile çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanlarınca yazılıyor. Doz ve uygunluk kararı hekime ait.
Yöntemler4 dkDEHB ilacı bulunamıyor: ne yapmalı?
Türkiye'de metilfenidat içeren ilaçlarda dönem dönem tedarik sorunu yaşanıyor. İlaç bulunamadığında yapılmaması gereken şey, kendi kararınla başka bir forma ya da başka birinin ilacına geçmek: aynı etken maddeyi taşıyan ürünlerin bile gün içindeki etkisi farklı. Yapılacak şey hekimini aramak; alternatif form, farklı etken madde ya da geçici bir plan konuşulabiliyor. İlaca zorunlu ara verilen dönemde belirtiler geri geliyor. Bu beklenen bir durum, yoksunluk değil.
Yöntemler3 dkDEHB ilacına tolerans gelişir mi?
İlaç eskisi kadar etki etmiyor gibi göründüğünde akla ilk tolerans geliyor, ama sebep çoğu zaman başka: dozun en baştan düşük kalması, kilo ya da yaşam düzeni değişikliği, uyku borcunun büyümesi, eşlik eden bir tablonun ağırlaşması veya beklentinin zamanla yükselmesi. Gerçek tolerans tartışmalı ve seyrek bir başlık. Doz artışı bu ihtimaller elendikten sonra, hekim kararıyla gündeme geliyor; kendiliğinden doz artırmak sakıncalı.
Yöntemler3 dkDEHB ilacı işe yaramıyor gibi: neden?
İlaç işe yaramıyor gibi göründüğünde ilk bakılacak yer, ondan ne beklendiği. İlaç dikkati yönetmeyi kolaylaştırıyor; sistem kurmuyor, iş bitirmiyor, motivasyon üretmiyor. Bunun dışındaki nedenler genellikle şunlar: doz ayarının tamamlanmamış olması, formun günlük düzene uymaması, doz saatinin yanlış olması, uyku borcu, eşlik eden bir tablonun ağırlığı ya da tanının yeniden değerlendirilmesi ihtiyacı. Karar ve değerlendirme hekimin.
Yöntemler3 dkDEHB ilacı iştahı kapatıyor: ne yapmalı?
İştah azalması DEHB ilaçlarının en sık yan etkilerinden biri ve genellikle etkinin en yoğun olduğu saatlerde belirginleşiyor. Çözüm yemeye zorlamak değil, öğünleri etkinin dışına taşımak: kahvaltıyı dozdan önce yapmak, akşam iştah geri geldiğinde besleyici bir öğün planlamak, gün içinde yüksek kalorili küçük ara öğünler kullanmak. Belirgin ve hızlı kilo kaybı, süregelen halsizlik ya da çocuklarda büyüme eğrisinde sapma hekime bildirilecek durumlar.
Yöntemler3 dkDEHB ilacı kaygıyı artırır mı?
DEHB ilaçları kaygıyı iki yönde de etkileyebiliyor. Bazı kişilerde huzursuzluk, gerginlik ve çarpıntı olarak kaygı artıyor; bu çoğu zaman doza bağlı ve doz ayarıyla düzeliyor. Bazı kişilerde ise kaygı azalıyor, çünkü kaygının kaynağı yetişememek, unutmak ve son ana bırakmak. Eşlik eden anksiyete bozukluğu varsa iki tablo birlikte planlanıyor; hangisinin önce ele alınacağı hekimin değerlendirmesine bağlı.
Yöntemler3 dkDEHB ilacı kalbi etkiler mi?
Uyarıcı DEHB ilaçları çoğu kişide tansiyon ve nabızda küçük ölçekli bir yükselmeye yol açıyor. Bu yüzden kılavuzlar ilaç başlamadan önce kalp öyküsünün sorgulanmasını, tansiyon ve nabzın ölçülmesini, tedavi boyunca da düzenli takip edilmesini öneriyor. Ailede genç yaşta ani ölüm, doğuştan kalp hastalığı, bilinen ritim bozukluğu ya da efor sırasında bayılma öyküsü varsa ilaç öncesi kardiyolojik değerlendirme gündeme geliyor. Göğüs ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı ve bayılma gecikmeden bildirilecek belirtiler.
Yöntemler3 dkDEHB ilacı uykuyu bozar mı?
Uykuya dalmada gecikme, DEHB ilaçlarının sık görülen yan etkilerinden biri; en belirleyici etken de dozun alındığı saat. Ama DEHB'nin kendisi zaten uykuyu bozuyor: geç yatma eğilimi ve zihnin kapanmaması tanının parçası. Bu yüzden önce hangisinin ne kadar payı olduğunu ayırmak gerekiyor. Doz saatini öne almak, uzun etkili formda sabah saatini sabitlemek ve akşam kafeini kesmek ilk basamak. Düzelmiyorsa doz, form ve saat hekimle yeniden konuşuluyor.
Yöntemler3 dkDEHB ilacı yan etkileri nelerdir?
DEHB ilaçlarında en sık görülen yan etkiler iştah azalması, uykuya dalmada gecikme, ağız kuruluğu, baş ağrısı, mide rahatsızlığı, tansiyon ve nabızda hafif yükselme, bazı kişilerde huzursuzluk ya da kaygı artışı. Bir kısmı ilk haftalarda geçiyor, bir kısmı doz ya da doz saati ayarıyla düzeliyor. Yan etkiyi tolere etmek zorunda değilsin: tablonun çoğu ayarlanabilir. Göğüs ağrısı, çarpıntı, bayılma, görsel ya da işitsel değişiklikler, belirgin ruh hali değişimi gecikmeden hekime bildirilecek durumlar.
Yöntemler4 dkDEHB ilaçları hangi reçeteyle yazılır?
Türkiye'de metilfenidat içeren DEHB ilaçları kontrole tabi ve kırmızı reçeteyle yazılıyor. Sağlık Bakanlığı'nın 2010/26 sayılı genelgesiyle getirilen çerçeveye göre bu reçeteyi erişkin psikiyatri ile çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanları yazabiliyor ve reçete başına yazılabilecek kutu sayısı sınırlı. Geri ödeme için ayrıca sağlık raporu gerekebiliyor; bu kısım Sosyal Güvenlik Kurumu düzenlemelerine bağlı ve zaman içinde değişebiliyor. Güncel uygulamayı hekiminden ve eczanenden teyit et.
Yöntemler3 dkMetilfenidat nedir, nasıl çalışır?
Metilfenidat, DEHB'de en sık kullanılan uyarıcı etken madde. Dopamin ve noradrenalinin sinir hücreleri arasındaki boşluktan geri emilimini yavaşlatıyor; böylece dikkati yöneten devrelerde bu iki habercinin etkisi uzuyor. Etkisi kullanıldığı sürece var, kalıcı bir düzeltme yapmıyor. Kısa etkili formları birkaç saat, uzun etkili formları gün boyu etki gösterecek şekilde tasarlanmış. Türkiye'de kırmızı reçeteyle ve yalnızca psikiyatri ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanlarınca yazılıyor.
Yöntemler5 dkRitalin ile Medikinet farkı nedir?
Ritalin ve Medikinet'in etken maddesi aynı: metilfenidat. İki marka da birden fazla formda üretiliyor, bu yüzden asıl fark çoğu zaman markada değil formda. Hemen salınımlı tabletlerin (Ritalin ve Medikinet tablet) etkisi çabuk başlıyor, birkaç saat sürüyor ve gün içinde birden fazla doz gerekebiliyor. Değiştirilmiş salınımlı formlar (Medikinet Retard, bazı ülkelerde Ritalin LA) dozun bir kısmını hemen, bir kısmını gecikmeli veriyor; Medikinet Retard kahvaltıyla ya da kahvaltıdan sonra alınıyor ve ürünler arasında geçişe hekim karar veriyor. Hangisinin uygun olduğu günlük düzene, uyku durumuna ve yan etkilere göre hekimle belirleniyor.
Yöntemler4 dkDEHB ilacı bırakılırsa ne olur?
DEHB ilaçları bağımlılık yapıcı maddelerdeki gibi bir yoksunluk tablosu üretmiyor; kesildiğinde ortaya çıkan şey genellikle belirtilerin geri dönmesi. İlaç DEHB'yi iyileştirmiyor, kullanıldığı sürece belirtileri hafifletiyor. Bazı kişilerde belirtiler yaşla ya da hayat düzeniyle hafiflediği için ilaç gereksiz hale gelebiliyor; bunu anlamanın yolu planlı bir ara vermek. Bırakma ya da ara verme kararı hekimle birlikte veriliyor.
Yöntemler5 dkDEHB ilacı kişiliği değiştirir mi?
Doğru ayarlanmış bir tedavide kişilik değişmiyor. Beklenen etki belirtilerin hafiflemesi: dikkatin daha kolay toplanması, dürtüsel tepkilerin azalması. Kişinin sönükleşmesi, duygusuz görünmesi ya da kendisi gibi hissetmemesi beklenen bir etki sayılmıyor; dozun yüksek olduğuna dair bir işaret olarak okunuyor ve hekime bildirilmesi gerekiyor. Doz kademeli olarak ve tam da bu tür gözlemlere bakılarak ayarlanıyor.
Yöntemler5 dkDEHB ilacı konusunda ısrarcı insanlar
DEHB ilacı konusunda iki yönlü bir ısrar var: kullanmayanı ikna etmeye çalışanlar ve kullananı vazgeçirmeye çalışanlar. İkisi de aynı hatayı yapıyor, çünkü ikisi de kendi deneyimini ya da kendi korkusunu bir başkasının tıbbi kararı yerine koyuyor. Bu karar hekimle kişinin arasında ve karardaki bilgi hiçbirinde tam değil. İkna edilmeye çalışılan kişi de genellikle kararını değiştirmiyor; sadece konuyu bir daha konuşmuyor.
Yöntemler5 dkDEHB ilacı ne kadar sürede etki eder?
İlacın türüne göre değişiyor. Uyarıcı ilaçlar genellikle alındığı gün etki gösteriyor; farkı ilk günden görmek mümkün. Uyarıcı olmayan ilaçlarda ise etkinin yerleşmesi haftalar sürebiliyor, bu yüzden ilk günlerde bir şey hissetmemek başarısızlık anlamına gelmiyor. Her iki durumda da doğru dozu bulmak ayrı bir süreç olarak yürüyor ve genellikle birkaç haftaya yayılıyor.
Yöntemler5 dkDEHB ilaçları bağımlılık yapar mı?
Hekim gözetiminde, uygun dozda ve reçeteyle kullanıldığında DEHB ilaçlarının bağımlılık yaptığına dair kanıt bulunmuyor. Uzun izlem çalışmaları tedavi gören kişilerde madde kullanım riskinin arttığını göstermiyor; bazı çalışmalar tedavinin koruyucu olabileceğine işaret ediyor. Uyarıcı ilaçların kötüye kullanım potansiyeli var ve bu yüzden denetimli reçeteyle veriliyor; ama reçeteli tedavi ile kötüye kullanım aynı şey sayılmıyor.
Yöntemler5 dkDEHB ilaçları çocuklarda boyu etkiler mi?
Uzun süreli uyarıcı ilaç kullanımıyla erişkin boyunda bir miktar baskılanma arasında ilişki bildiriliyor. En kapsamlı izlem çalışması olan MTA'nın uzun dönem takibinde uzun süreli ilaç kullanımı erişkin boyunda baskılanmayla ilişkili bulundu. Etki ortalamada sınırlı ve kişiden kişiye değişiyor. Bu bulgu ilacı bırakmak için değil, büyümenin düzenli izlenmesi ve gerektiğinde planın gözden geçirilmesi için bir gerekçe.
Yöntemler5 dkDEHB ilaç tedavisi: ne beklemeli, ne beklememeli
DEHB ilaçları kişilik değiştirmiyor ve beceri öğretmiyor; dikkat ve ödül devrelerindeki sinyali güçlendirerek sistem kurmayı kolaylaştırıyor. Etkili doz kiloya göre değil yanıta göre bulunuyor ve bu süreç haftalar sürebiliyor. İlk denenen ilacın tutmaması olağan bir durum. Reçeteli ve izlenen kullanımın bağımlılık riskini artırmadığı, tedavi edilmemiş DEHB'de yüksek olan madde kullanım riskini azalttığı yönünde güçlü veri var.
Yöntemler5 dk