DEHB ilacı işe yaramıyor gibi: neden?

Bu cümlenin arkasında iki farklı durum olabiliyor. Birincisi, ilacın gerçekten yetersiz kalması. İkincisi, ilacın yapmadığı bir şeyin ondan beklenmesi.

İkisini ayırmadan yapılan her değişiklik, yanlış yerde arama oluyor. Bu yazı sırayı kuruyor; kararlar hekiminle verilecek.

Önce beklenti

Metilfenidat ve benzeri ilaçlar, dikkati yöneten devrede iki habercinin etkisini uzatıyor. Sonuç, dikkatin yönetilmesinin kolaylaşması.

Yapmadıkları şeyler:

• Sistem kurmuyor. Takvim, liste, hatırlatıcı; bunları yine senin kurman gerekiyor.
• Ne yapılacağını söylemiyor. Belirsiz bir işin belirsizliği ilaçla çözülmüyor. Görev felci yazısında bu ayrımı yazdım.
• Motivasyon üretmiyor. İstemediğin bir işi istenir hale getirmiyor.
• Geçmişi onarmıyor. Yılların bıraktığı iz, dozla düzelen bir şey değil.

İlaç kullanan çok kişi aslında sistem eksikliğini yaşıyor ve bunu ilacın başarısızlığı sanıyor. İlaç mı terapi mi sorusunun anlamsız olmasının sebebi de bu: ikisi farklı işlere bakıyor.

İlaç, dikkatin yönetimini kolaylaştırıyor. Neyi yöneteceğine yine sen karar veriyorsun.

Doz ayarı tamamlanmamış olabilir

Tedavi düşük dozla başlıyor ve kademeli ayarlanıyor (NICE NG87; Kooij ve ark., 2019). Bu sürecin ortasında verilen "işe yaramıyor" kararı erken bir karar.

Kontrole gitmemek, bu sürecin en sık kesilme sebebi. İlk doz bir miktar iş görüyor, randevu ertelendi derken ayar orada kalıyor.

Form ve saat uymuyor olabilir

Aynı etken madde, farklı salınım biçimlerinde farklı bir gün üretiyor.

• Sabah dozu geç alınıyorsa, ihtiyaç duyulan saatler kaçırılıyor olabilir.
• Uzun etkili bir form, akşam yoğunlaşan bir işe yetişmiyor olabilir.
• Kısa etkili bir formda ikinci doz unutuluyorsa, gün ortasında boşluk kalıyor.

Formlar arasındaki farkı Ritalin ile Medikinet ve Concerta yazılarında anlattım.

Bunu anlamanın yolu, gün içinde ne zaman zorlandığını yazmak. Sabah 11 mi, öğleden sonra 3 mü, akşam 7 mi? Bu tek bilgi, saat ve form kararının dayanağı.

Uyku ve temel yükler

Uyku borcu varken hiçbir doz beklenen etkiyi vermiyor. Dikkat, uykuyla doğrudan bağlantılı.

Aynı şey beslenme ve hareket için de geçerli; bunlar ilacın yerine geçmiyor ama eksikliklerinde ilacın işi zorlaşıyor.

İlaç kullanırken iştah kapanıyorsa ve gün yemeksiz geçiyorsa, öğleden sonraki çöküş ilaçtan değil açlıktan olabiliyor. İştah yazısında bunu yazdım.

Eşlik eden bir tablo olabilir

Depresyon, anksiyete bozuklukları, uyku apnesi, tiroid sorunları, demir eksikliği ve travma sonrası tablolar; hepsi dikkat üzerinde etkili.

DEHB tedavisi bunların hiçbirini tedavi etmiyor. Arkada duran bir tablo varsa, ilaçtan beklenen düzelme gelmiyor ve bu ilacın yetersizliği olarak okunuyor.

Ayrımlar için DEHB mi anksiyete mi, DEHB mi bipolar mı ve DEHB mi travma mı yazılarına bakabilirsin.

Tanının kendisi

Az konuşulan bir ihtimal: tanı yeniden değerlendirilebilir.

Belirtilerin bir kısmı birden fazla tabloda ortak. İlaca yanıt alınmaması, hekim için de bir bilgi ve tanının gözden geçirilmesine yol açabiliyor.

Bu, "sende bir şey yok" demek değil. Doğru adı bulmanın, doğru tedaviyi bulmanın önkoşulu olduğu anlamına geliyor.

Ne yapmalı: sıra

1. İki hafta yaz. Doz saati, gün içinde zorlanılan saatler, uyku, iştah, o güne özel olaylar.
2. Beklentiyi ayır. Yapılamayan şey dikkat sorunu mu, sistem eksikliği mi?
3. Kontrole git. Ayarın tamamlanmamış olması en sık sebep.
4. Eşlik eden tabloları sor. Uyku, ruh hali, tiroid, demir.
5. Kendi başına doz değiştirme. Nedenini doz artışı yazısında yazdım.

Bana kalan

En sık gördüğüm hata, ilacın sessizce bırakılması. Kişi birkaç hafta deniyor, olmuyor, kutuyu çekmeceye koyuyor ve kimseye söylemiyor.

Oysa bu tabloda bilgi değerli. "Şu dozda, şu saatte, şu işlerde fark etmedi" cümlesi, bir sonraki adımı belirleyen şey. Çekmecede duran kutu ise hiçbir şey söylemiyor.

Değerlendirme ve karar hekiminde. Bu yazı, sıranın hangi basamağında olduğunu görebilmen için.