DEHB ilaçları bağımlılık yapar mı?

Bu, tedaviye başlamayı en çok geciktiren endişe. Cevabı vermeden önce sorunun iki ayrı soru olduğunu ayırmak gerekiyor.

Soru 1: Bu ilaçların kötüye kullanım potansiyeli var mı? → Evet, uyarıcı ilaçlar için var. Denetimli reçeteyle verilmelerinin sebebi bu.

Soru 2: Hekim gözetiminde, tanı konmuş bir kişide, uygun dozda kullanıldığında bağımlılık yapıyor mu? → Bunu destekleyen kanıt yok.

Bu iki soru sürekli birbirine karışıyor ve karıştığında insanlar tedaviden uzak kalıyor.

Kanıt ne diyor

Dünya Federasyonu uzlaşı metni (Faraone ve ark., 2021), DEHB ilaçlarının uygun kullanımının güvenlik profilinin iyi olduğunu ve tedavi edilen kişilerde madde kullanım riskinin arttığına dair bir bulgu olmadığını ortaya koyuyor.

Wilens ve arkadaşlarının (2003) meta analizi bu soruyu doğrudan sordu: çocuklukta uyarıcı tedavi görmek, ileride madde kötüye kullanımına yol açıyor mu? Bulgular bu yönde bir artış göstermedi.

Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019) de yetişkin DEHB'de ilaç tedavisini, madde kullanım öyküsü olan hastalarda bile uygun izlemle uygulanabilir bir seçenek olarak ele alıyor.

Tedavi edilmemiş DEHB'nin kendisi bir risk etkeni. Bu, tabloyu değerlendirirken sık atlanan taraf.

Neden bağımlılık gibi hissettirmiyor

Bunun bir açıklaması var ve anlaşılması işe yarıyor.

Bağımlılık yapıcı kullanımda madde hızla ve yüksek dozda alınıyor, kan düzeyi ani biçimde yükseliyor. Bu ani yükseliş, ödül sisteminde bağımlılığı besleyen etkiyi üretiyor.

Tedavide kullanılan biçim bunun tersini hedefliyor: ağızdan alınıyor, kan düzeyi yavaş yükseliyor, uzun etkili biçimlerde gün boyunca dengeli kalıyor. Aynı etken madde, veriliş biçimine göre çok farklı davranıyor.

Yan etki yok demek değil

Bunu ayrıca söylemek gerekiyor, çünkü "bağımlılık yapmaz" cümlesi "zararsızdır" gibi duyulabiliyor.

DEHB ilaçlarının bilinen yan etkileri var: iştah azalması, uykuya dalmakta zorlanma, kalp hızı ve kan basıncında değişiklik, huzursuzluk, etki bitiminde geri tepme. Cortese ve arkadaşlarının (2018) ağ meta analizi hem etkililiği hem yan etki profillerini karşılaştırmalı olarak ortaya koyuyor.

Bu yüzden tedavi izlemle yürüyor: doz kademeli ayarlanıyor, etki ve yan etkiler düzenli değerlendiriliyor.

Kötüye kullanım gerçek bir sorun

Bunu da atlamamak lazım. Reçeteli uyarıcıların başkasına verilmesi ya da sınav dönemlerinde tanısı olmayan kişilerce kullanılması gerçek bir sorun.

Bu, tedaviye ihtiyacı olan kişinin tedaviden kaçınması için bir gerekçe değil. Ama ilacın paylaşılmaması, kendi kendine doz ayarlanmaması ve güvenli saklanması için bir gerekçe.

İlaç kullanmak zorunda mıyım

Hayır. İlaç, tedavinin tek bileşeni de değil. Uzlaşı metinleri çok bileşenli bir yaklaşımı öneriyor: bilgilendirme, psikolojik destek ve gerekiyorsa ilaç.

İlaçsız yürütülen yolun neye benzediğini DEHB'de ilaç mı terapi mi yazısında ele aldım. İlaç tedavisinden ne beklenebileceğini ise DEHB ilaç tedavisi yazısında.

Özet

Hekim gözetiminde kullanıldığında DEHB ilaçlarının bağımlılık yaptığına dair kanıt yok. Kötüye kullanım potansiyeli ile reçeteli tedavi ayrı şeyler ve bu ikisinin karıştırılması, insanları işe yarayan bir tedaviden uzak tutuyor.