DEHB ilacı bırakılırsa ne olur?

Bu soruyu bana soran insanların sesinde genelde iki ayrı korku duyuyorum ve ikisi birbirine karışıyor.

Birincisi: “bağımlı olur muyum, bırakamaz mıyım?” İkincisi: “ömür boyu mu kullanacağım?” Bunlar bambaşka sorular ve cevapları da bambaşka. Karıştıkları için de insanlar yanlış yerden korkuyor.

Kendi kullanımımı ayrıntısıyla anlatmayacağım. Burada anlattığım şey, bu iki soruyu ayırmaya çalışırken öğrendiklerim.

Yoksunluk olur mu

Hekim gözetiminde kullanılan DEHB ilaçları, bağımlılık yapıcı maddelerde görülen türden bir yoksunluk tablosu üretmiyor.

Kesildiğinde ortaya çıkan şey genellikle belirtilerin geri dönmesi oluyor. Bu bir yoksunluk tablosu sayılmıyor; yalnızca ilacın yaptığı iş duruyor.

Ayrım şurada:

• Yoksunluk: Maddenin yokluğunda ortaya çıkan, daha önce olmayan yeni bir tablo.
• Belirtinin geri gelmesi: İlaçtan önce zaten var olan şeyin yeniden görünür olması.

DEHB ilaçlarında gözlenen ikincisi.

İlaç DEHB'yi iyileştirmiyor. Kullanıldığı sürece belirtileri hafifletiyor. Gözlük gibi: çıkardığında görme bozulmuyor, yalnızca düzeltme kalkıyor.

Bu benzetmeyi çok kullanıyorum, çünkü meseleyi doğru yerine oturtuyor. Gözlüğünü çıkardığında kimse sana “demek ki gözlüğe bağımlı olmuşsun” demiyor.

Geri tepme ile bırakmayı karıştırmamak

Kısa süreli bir tablo daha var: uyarıcı ilaçlarda etkinin bittiği saatlerde belirtilerin kısa süre için belirginleşmesi. Sözlükte geri tepme olarak geçiyor.

Genellikle akşamüstü ortaya çıkan huzursuzluk ya da sinirlilik olarak yaşanıyor ve sık sık “ilaç bana kötü geldi” diye yorumlanıyor. Oysa sorun ilaçta değil, etkinin bittiği saatte.

Bu gözlem hekime söylenmeli. İlacın biçimi, salım süresi ya da zamanlaması gözden geçirilerek çoğu zaman yönetilebiliyor. Kendi başına bırakma kararı vermeden önce sorulacak ilk soru bu.

İlaç tatili nedir

Planlı olarak ilaca ara vermek. Genellikle hafta sonları ya da okul tatillerinde gündeme geliyor.

Amacı birkaç şey olabiliyor: iştah ve büyüme üzerindeki etkiyi azaltmak, ilacın hala gerekli olup olmadığını görmek, yan etkilere ara vermek. Çocuklarda büyüme kaygısı varsa bu, hekimle konuşulan seçeneklerden biri oluyor; ayrıntısını DEHB ilaçları çocuklarda boyu etkiler mi yazısında anlattım.

Herkese uygun olmuyor. Belirtiler sosyal ilişkileri ve ev içi işleyişi ciddi biçimde etkiliyorsa, tatil dönemlerinde ilaçsız kalmak yeni sorunlar üretebiliyor. Çocuk ilaçsız kaldığı için tatil kavgayla geçiyorsa, o tatil kimseyi dinlendirmiyor.

Bu, tamamen hekimle konuşulacak bir karar.

Bırakmak gerekiyor mu

NICE kılavuzu (NG87), tedavinin düzenli aralıklarla gözden geçirilmesini ve hala gerekli olup olmadığının değerlendirilmesini öneriyor. Yani “başladıysan ömür boyu” diye bir kural yok; aksine, gözden geçirmek sürecin parçası.

Bazı kişilerde belirtiler zamanla hafifliyor ya da hayat düzeni değiştiği için ilaç gereksiz hale geliyor. Avrupa uzlaşı metni de yetişkinlerde tedavi ihtiyacının dönemsel olarak yeniden değerlendirilmesini öneriyor (Kooij ve ark., 2019).

Bunu anlamanın tek yolu planlı bir ara vermek. Ama nasıl yapıldığı sonucu tamamen değiştiriyor:

• Zamanlamayı seç. Sınav dönemi, iş değişikliği, taşınma ya da yoğun bir teslim haftası uygun değil. Sakin bir dönem seç.
• Önceden ölçüt belirle. Neye bakacaksın? “Kendimi nasıl hissediyorum” belirsiz bir ölçü. “Kaç teslim kaçırdım, kaç kez geç kaldım, kaç kez tartışma büyüdü” ölçülebilir.
• Süre koy. Birkaç hafta. Süresiz bir deneme, deneme olmuyor.
• Başkasının gözlemini al. Bir yakınının ya da iş arkadaşının gözlemi, kendi izleniminden daha güvenilir olabiliyor. Kendi kötü haftamı en son fark eden hep ben oluyorum.
• Sonucu hekimle değerlendir.

İnsanlar neden bırakıyor

Kullanmayı bırakanların bildirdiği sebepler genellikle şunlar:

• Yan etkiler. İştahsızlık, uyku sorunu, duygusal donukluk. Bunların çoğu doz ya da ilaç değişikliğiyle yönetilebiliyor. Donukluk özellikle önemli bir işaret; ayrıntısı DEHB ilacı kişiliği değiştirir mi yazısında.
• Etkinin yetersiz olması. Cortese ve arkadaşlarının (2018) ağ meta analizi farklı etken maddelerin farklı profillerini gösteriyor; bir ilaçtan yanıt alamamak yolun sonu demek değil.
• Kendini iyi hissetmek. En sık rastlanan ve en yanıltıcı sebep bu. İyi gittiği için bırakılan ilaç, iyi gitmenin sebebi olabiliyor.
• Erişim ve maliyet. Bu da gerçek bir sebep ve hekimine söylemen gereken bir şey; alternatifler olabiliyor. Sırf utandığı için bunu söylemeyen çok insan var.
• Çevre baskısı. “Sen bunu ilaçsız da yaparsın” cümlesi iyi niyetle söyleniyor ve çok zarar veriyor. Bu konuyu DEHB ilacı konusunda ısrarcı insanlar yazısında ayrıca yazdım.

Son maddeyi ayrı yazmamın sebebi şu: tıbbi gerekçeyle verilen kararla, bir masada duyulan tek cümleyle verilen karar arasında büyük fark var. İkincisi çok daha sık oluyor.

Bıraktıktan sonra ne olur

Belirtilerin geri dönmesi anlık olmuyor; ilacın türüne göre birkaç saat ile birkaç hafta arasında değişiyor. Bu yüzden ilk iki gün genelde iyi geçiyor ve insan “işte, gerek yokmuş” diye düşünüyor.

Asıl bilgi üçüncü haftada çıkıyor. Kayıt tutmanın sebebi bu: hafızan sana ilk iki günü hatırlatacak.

Bir de şu var: geri dönen belirtiler eskisinden kötü gelebiliyor. Kötüleştiği için değil, aradaki farkı artık bildiğin için. Bu his gerçek ama kötüleşmenin kanıtı değil.

Ne zaman ara vermek uygun değil

Bunu da açıkça yazmalıyım, çünkü “dene bakalım” tavsiyesi her duruma uymuyor:

• Sınav, teslim, iş görüşmesi ya da taşınma gibi yüklü bir dönemdeysen.
• Yeni bir işe ya da yeni bir okula başladıysan; ortam zaten değişirken sağlıklı bir ölçüm olmuyor.
• Araç kullanmayı yoğun biçimde gerektiren bir işin varsa. Dikkat ve dürtüsellik trafikte doğrudan bir güvenlik meselesi.
• Eşlik eden bir tablo aktifse: belirgin çökkünlük, yoğun kaygı, uyku düzeninin çökmüş olması.

Bu durumlarda ara vermeyi ertelemek kaçmak sayılmaz; ölçümü işe yarayacağı bir zamana taşımış olursun.

Ara verme senin kararın değilse de eczanede ilaç bulunamadığı için olduysa, ne yapacağını sırasıyla ilaç bulunamıyor yazısında anlattım.

İlaçsız yolda ne var

Bırakmayı seçersen ya da hiç başlamak istemezsen, tedavinin diğer bileşenleri yerinde duruyor: bilişsel davranışçı terapi, koçluk, ortam düzenlemesi, uyku ve rutin çalışması, iş yerinde makul düzenlemeler.

Bunları DEHB'de ilaç mı terapi mi yazısında karşılaştırdım.

Bana kalan

Bunu kendi üzerimden de biliyorum: tanıyı 22'mde aldım, 28'imde ilaçla tekrar tanıştım ve yine bıraktım.

Bu yazıdan bana kalan en faydalı ayrım, “bırakmak” ile “denemek” arasında.

Bırakmak bir karar. Denemek ise bir ölçüm: süresi belli, ölçütü yazılı, sonunda birine anlatılan bir ölçüm. İlkini tek başına verdiğinde elinde yalnızca bir his kalıyor. İkincisini yaptığında elinde bilgi kalıyor ve o bilgi bir sonraki kararı da kolaylaştırıyor.