DEHB ilacı ne kadar sürede etki eder?

Bu sorunun tek bir cevabı yok, çünkü DEHB'de kullanılan ilaçlar iki farklı gruba ayrılıyor ve ikisi bambaşka çalışıyor.

İki grup, iki takvim

Uyarıcı ilaçlar. Etki genellikle aynı gün başlıyor. Kısa etkili biçimlerde saatler içinde geliyor ve saatler içinde bitiyor; uzun etkili biçimlerde gün boyuna yayılıyor.

Bunun pratik sonucu şu: uyarıcı bir ilaçta bir dozun işe yarayıp yaramadığını aynı gün görebiliyorsun.

Uyarıcı olmayan ilaçlar. Burada takvim tamamen farklı. Etkinin yerleşmesi haftalar alabiliyor. İlk günlerde hiçbir şey hissetmemek beklenen bir durum.

Bu ayrım çok önemli, çünkü uyarıcı olmayan bir ilaca başlayıp bir hafta sonra "işe yaramıyor" diye bırakan çok kişi var. Oysa değerlendirme için henüz erken oluyor.

Hangi grupta olduğunu bilmek, ne zaman umutlanacağını da bilmek demek.

Etki ile doğru doz ayrı şeyler

İlacın etki göstermesi ile senin için doğru dozun bulunması aynı şey değil.

NICE kılavuzu (NG87) ve Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019), tedavinin düşük dozdan başlayıp kademeli artırılmasını öneriyor. Bu sürece titrasyon deniyor ve genellikle birkaç haftaya yayılıyor.

Her basamakta iki şeye birden bakılıyor:

• Etki: hangi belirti hafifledi, hangi somut iş kolaylaştı
• Yan etki: iştah, uyku, kalp hızı, huzursuzluk

Amaç en yüksek doz olmuyor. Etkinin yeterli, yan etkinin katlanılabilir olduğu aralık aranıyor.

İlk doz nasıl hissettiriyor

Beklentiyi gerçekçi tutmak gerekiyor, çünkü iki yönlü hayal kırıklığı yaygın.

Bazı kişiler ilk dozda belirgin bir fark tarif ediyor: kafadaki gürültünün azalması, bir işe oturabilmek, cümleyi bitirebilmek.

Bazılarında ise fark çok daha sessiz oluyor. "Bir şey hissetmedim ama akşam baktım, bugün üç işi bitirmişim" tarzı anlatılar sık. Bu da bir etki.

Beklenmemesi gereken şey: coşku, ani bir enerji patlaması ya da her şeyin kolaylaşması. Böyle bir etki tarif ediliyorsa bu genellikle dozun gözden geçirilmesi gerektiğini gösteriyor.

Neyi ne zaman not etmeli

Hafızaya güvenmek burada işe yaramıyor, çünkü değerlendirilecek şey tam olarak dikkatin ve hafızanın kendisi.

Basit bir kayıt yeterli:

• İlacı kaç saatte aldın
• Ne zaman etkisini hissettin, ne zaman bitti
• O gün hangi işi yapabildin
• Uyku ve iştahta ne değişti

Kontrole bu notlarla gitmek, dozun daha hızlı oturmasını sağlıyor.

Kayıt tutmayı kolaylaştıran sistemleri DEHB'de sağlık randevuları yazısında anlattım.

Etki görülmezse

Bir ilacın işe yaramaması yolun sonu olmuyor. Cortese ve arkadaşlarının (2018) ağ meta analizi, farklı etken maddelerin etki ve yan etki profillerinin farklılaştığını gösteriyor.

Pratikte bu şu anlama geliyor: bir ilaçta yanıt alınamadığında ya da yan etki taşınamadığında, hekim başka bir seçeneğe geçebiliyor. İlk denemede olmaması, tedavinin sana uymadığı anlamına gelmiyor.

Özet

Uyarıcı ilaçlarda etki aynı gün, uyarıcı olmayanlarda haftalar içinde geliyor. Doğru dozu bulmak ise her iki durumda da ayrı bir süreç ve birkaç hafta sürüyor.

En sık yapılan hata, bu takvimi bilmeden erken vazgeçmek.