DEHB ilacı ne kadar sürede etki eder?

Bu soruyu soranların çoğu aslında başka bir şey soruyor: “işe yarayıp yaramadığını ne zaman anlayacağım?”

Sorunun bu hali daha dürüst ve cevabı da daha karmaşık. Çünkü DEHB'de kullanılan ilaçlar iki gruba ayrılıyor, iki grup bambaşka takvimlerle çalışıyor ve bunu bilmeden başlayan insanlar yanlış günde karar veriyor.

İki grup, iki takvim

Uyarıcı ilaçlar. Etki genellikle aynı gün başlıyor. Kısa etkili biçimlerde saatler içinde geliyor ve saatler içinde bitiyor; uzun etkili biçimlerde gün boyuna yayılıyor.

Bunun pratik sonucu şu: uyarıcı bir ilaçta bir dozun işe yarayıp yaramadığını aynı gün görebiliyorsun. Bu, tedavi süreçleri arasında ender rastlanan bir hız.

Uyarıcı olmayan ilaçlar. Burada takvim tamamen farklı. Etkinin yerleşmesi haftalar alabiliyor. İlk günlerde hiçbir şey hissetmemek beklenen bir durum.

Bu ayrım çok önemli, çünkü uyarıcı olmayan bir ilaca başlayıp bir hafta sonra “işe yaramıyor” diye bırakan çok kişi var. Oysa değerlendirme için henüz erkendir ve elde yalnızca bir hayal kırıklığı kalır.

Hangi grupta olduğunu bilmek, ne zaman umutlanacağını bilmek demek.

Hekimden çıkarken sorulacak en basit soru bu: “Bu hangi grupta ve ne zaman bakacağız?” Kendi adıma söyleyeyim, bir muayeneden çıktıktan sonra aklıma gelen soruları not etmeyi öğrenmem uzun sürdü. Artık girmeden önce yazıyorum.

Etki ile doğru doz ayrı şeyler

İlacın etki göstermesi ile senin için doğru dozun bulunması aynı şey değil ve ikisi çok sık karıştırılıyor.

NICE kılavuzu (NG87) ve Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019), tedaviye düşük dozla başlanıp dozun kademeli artırılmasını öneriyor. Bu sürecin adı titrasyon ve genellikle birkaç haftaya yayılıyor.

Her basamakta iki şeye birden bakılıyor:

• Etki: hangi belirti hafifledi, hangi somut iş kolaylaştı
• Yan etki: iştah, uyku, kalp hızı, huzursuzluk

Amaç en yüksek doza ulaşmak değil. Etkinin yeterli, yan etkinin katlanılabilir olduğu aralık aranıyor ve o aralık kişiye göre değişiyor.

İlk doz nasıl hissettiriyor

Beklentiyi gerçekçi tutmak gerekiyor, çünkü iki yönlü hayal kırıklığı çok yaygın.

Bazı kişiler ilk dozda belirgin bir fark tarif ediyor: kafadaki gürültünün azalması, bir işe oturabilmek, cümleyi bitirebilmek.

Bazılarında ise fark çok daha sessiz oluyor. “Bir şey hissetmedim ama akşam baktım, bugün üç işi bitirmişim” gibi anlatılar sık duyuluyor. Bu da bir etki, hatta izlenmesi en kolay etki.

Beklememen gereken şeyler: coşku, ani bir enerji patlaması, her şeyin kolaylaşması. Böyle bir etki tarif ediliyorsa bu genellikle dozun gözden geçirilmesi gerektiğini gösteriyor. Ayrıntısı DEHB ilacı kişiliği değiştirir mi yazısında.

Neden fark etmek bu kadar zor

Bu kısmı ayrıca yazmak istiyorum, çünkü kimse söylemiyor.

DEHB'de değerlendirilmesi istenen şey dikkatin ve hafızanın kendisi. Yani ölçüm aracınla ölçtüğün şey aynı. Günün sonunda neler olduğunu hatırlaman gerekiyor ama hatırlama işinin kendisi de etkilenmiş durumda.

Bir de karşılaştırma sorunu var. Yıllardır aynı zihinle yaşıyorsan, “normal” senin için o. Farkı ancak bir şey değiştiğinde görüyorsun ve o sırada kıyaslayacağın bir kayıt yoksa his çok belirsiz kalıyor.

Bu yüzden başlamadan önce birkaç gün not tutmak sanılandan çok daha değerli.

Gün içinde etki nasıl dağılıyor

Uyarıcılarda ikinci soru şu: etki ne kadar sürüyor?

Kısa etkili biçimlerde etki birkaç saatte açılıp kapanıyor ve gün içinde birden fazla doz gerekebiliyor. Uzun etkili biçimlerde tek dozla gün boyuna yayılıyor. Hangisinin uygun olduğu kişinin gününe göre değişiyor: sabah dersi olan bir öğrenciyle akşam sekize kadar çalışan biri için aynı plan işe yaramıyor.

Bu yüzden hekime gününü anlatmak, belirtilerini anlatmak kadar işe yarıyor. Kaçta kalkıyorsun, zor işlerin hangi saatte, akşam ne yapman gerekiyor. İlacın kapsaması gereken pencere bu bilgiden çıkıyor.

Kendi adıma en çok gözden kaçırdığım şey akşam saatleriydi. Gün içindeki işleri düşünürken akşamın da kendi yükü olduğunu düşünmüyordum: yemek, toparlanma, ertesi güne hazırlık. O saatlerin de bir planı olmalı.

Neyi ne zaman not etmeli

Basit bir kayıt yeterli:

• İlacı saat kaçta aldın
• Ne zaman etkisini hissettin, ne zaman bitti
• O gün hangi somut işi yapabildin
• Uyku ve iştahta ne değişti
• Akşamüstü huzursuzluk oldu mu

Beşinci madde önemli: uyarıcılarda etkinin bittiği saatte belirtilerin kısa süre için belirginleşmesi sık görülüyor; bu da ilacın biçimi ya da saati gözden geçirilerek yönetilebiliyor.

Kayıt üç saniyede doldurulabilecek kadar kısa olmalı. Uzun tuttuğum her tablo ikinci haftada ölüyor. Üç başlık, her birine 1'den 5'e puan, hepsi bu.

Kayıt tutmayı ve kontrolleri kaçırmamayı kolaylaştıran sistemleri DEHB'de sağlık randevuları yazısında anlattım.

Etki görülmezse

Bir ilacın işe yaramaması yolun sonu değil. Cortese ve arkadaşlarının (2018) ağ meta analizi, farklı etken maddelerin etki ve yan etki profillerinin farklı olduğunu gösteriyor.

Pratikte şu demek: bir ilaçta yanıt alınamadığında ya da yan etkiye katlanılamadığında hekim başka bir seçeneğe geçebiliyor. İlk denemede olmaması, tedavinin sana uymadığı anlamına gelmiyor.

Bu cümleyi özellikle yazıyorum, çünkü bu noktada vazgeçen çok insan var ve vazgeçmelerinin sebebi genelde ilacın kendisi değil; tekrar tekrar başlamanın yorgunluğu. Üçüncü kez randevu almak, üçüncü kez aynı şeyleri anlatmak, üçüncü kez beklemek. O yorgunluk gerçek ve hafife alınacak bir şey değil. Bu yüzden süreci en baştan uzun soluklu düşünmek, yarı yolda pes etmeyi zorlaştırıyor.

Erken karar vermenin bedeli

En sık yapılan hata bu takvimi bilmeden erken vazgeçmek. İkinci en sık hata ise tersi: aylarca hiçbir şey hissetmeden devam edip kontrolde bunu söylememek.

İkisinin sebebi aynı: baştan bir ölçüt konmamış olması. “Nasıl gidiyor” sorusunun cevabı yazılı bir yerden gelmiyorsa, o cevap o günün ruh haline göre değişiyor.

Tedaviden genel olarak ne beklenebileceğini DEHB ilaç tedavisi yazısında, bırakma ve ara verme kararını ise DEHB ilacı bırakılırsa ne olur yazısında anlattım.