DEHB Sözlüğü

DEHB üzerine okuduğun her metinde, açıklanmadan kullanılan on beş kelime var. İnsan bunları bilmediğini söylemeye utanıyor, sonra da okuduğunun yarısını kaçırıyor. Burada 36 tanesi var: ne anlama geldikleri ve gündelik hayatta neye benzedikleri.

Bu sayfa tanı koymuyor, koyamaz. Buradaki bir tarif sana tanıdık geldiyse bu bir bilgi, teşhis değil. Tanı için bir hekime gitmek gerekiyor.

A

Analiz felciAşırı düşünme: Karar vermek için bilgi toplarken kararın kendisinin kaybolması. Her seçeneğin artısını eksisini tartarken seçenek sayısı büyüyor ve hiçbiri yeterince iyi görünmüyor. Sonuç genelde seçmemek oluyor, ki o da bir seçim. Küçük kararlarda bile olabiliyor: hangi filmi izleyeceğini iki saat araştırıp uyumak gibi.

B

Bilişsel davranışçı terapiBDT: Düşünce kalıplarıyla davranışlar arasındaki bağı çalışan, süresi belli ve ödevli bir terapi yaklaşımı. DEHB'ye uyarlanmış hâli çocukluk anılarını kazmaktan çok bugünkü sistemi kurmaya bakıyor: planlama, erteleme, zaman tahmini. İlaç tedavisinin yerine geçmiyor, yanında çalışıyor ve ikisini birlikte kullananlarda sonuç daha iyi.

Ç

Çalışma belleğiİşleyen bellek: Bir şeyi yaparken aklında tutman gereken geçici bilgi. Odaya neden girdiğin, cümlenin başında ne diyecek olduğun, aklındaki üç maddeden ikincisi. DEHB'de kapasitesi düşük değil, tutunması zayıf: bilgi oradayken araya bir şey girince siliniyor. Dışarı yazmak bu yüzden çalışıyor, kâğıt unutmuyor.

D

DEHBDikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, ADHD: Dikkatin, dürtülerin ve hareketliliğin düzenlenmesiyle ilgili nörogelişimsel bir durum. Adı yanıltıyor: dikkat eksik değil, yönlendirilemiyor. İlgi çeken şeye saatlerce, gereken şeye üç dakika. Çocuklukta başlıyor ve büyük çoğunlukta yetişkinlikte de sürüyor, sadece görünümü değişiyor.
DEHB vergisiADHD tax: Unutmanın, ertelemenin ve dağınıklığın parayla ödenen faturası. Geciken fatura cezası, kaçırılan randevunun ücreti, ikinci kez alınan şarj aleti, bozulan sebzeler. Tek tek küçük, toplamı yıllık ciddi bir rakam. Adını koymak işe yarıyor: bu beceriksizlik değil, durumun öngörülebilir bir maliyeti.
Dış iskeleYapılandırma: Eksik olan iç düzeni dışarıdan kurmak. Görünür listeler, sabit saatler, yerleri belli eşyalar, başkasıyla verilen sözler. Mantığı basit: zayıf olan şeyi zorla güçlendirmek yerine, o işi yapan bir dış yapı kuruluyor. Gözlük takmaya benziyor, hile değil.
Dikkat kalıntısıAttention residue: Bir işten diğerine geçtikten sonra zihnin bir kısmının önceki işte kalması. Bildirime bakıp geri döndüğünde metnin başına dönmen bu yüzden. Kalıntı özellikle yarım bırakılan işlerde uzun sürüyor, o yüzden ara vermek yerine küçük bir parçayı bitirip kalkmak daha ucuz.
Disforik reddedilme duyarlılığıRSD: Reddedilme, eleştiri ya da hayal kırıklığı ihtimaline karşı orantısız ve ani bir acı tepkisi. Cevapsız bir mesaj, tonu değişmiş bir cümle yeterli oluyor. Şiddeti fiziksel bir sarsıntı gibi hissedilebiliyor ve genelde çabuk geçiyor, ama geçene kadar verilen kararlar kalıcı olabiliyor. Resmî bir tanı başlığı değil, yaygın bir tarif.
Dopamin: Beynin ödül ve motivasyon sisteminde çalışan bir haberci molekül. "Mutluluk hormonu" değil, "bunu yapmaya değer" sinyali. DEHB'de bu sinyalin işlenmesi farklı çalıştığı için sıkıcı ama önemli işler yeterince çekici görünmüyor, yeni ve hızlı olan ise fazlasıyla çekici oluyor.
Duygu düzenleme: Bir duyguyu hissetmekle o duyguya göre davranmak arasındaki mesafe. DEHB'de duygular daha az değil, daha hızlı ve daha yüksek geliyor, inmesi de uzun sürüyor. Sık sık gözden kaçıyor çünkü tanı ölçütlerinin başlığında yok, ama yaşayanların çoğu en zorlayıcı kısım olarak bunu söylüyor.
Duyusal aşırı yüklenme: Ses, ışık, kalabalık ve dokunma gibi girdilerin aynı anda tolere edilemez hâle gelmesi. Market, açık ofis ve toplu taşıma sık tetikleyici. Sonuç dışarıdan huysuzluk gibi görünen bir kaçma isteği. Kulaklık ve ara vermek çare değil ama gerçekten işe yarıyor.
Dürtüsellik: Düşünmeden önce yapmak ya da söylemek. Sözü kesmek, sepeti doldurmak, işten istifa etmeyi bir anda ciddi ciddi düşünmek. Fren yok değil, geç geliyor: eylem başladıktan sonra devreye giriyor. Bu yüzden en iyi çözüm iradeyi artırmak değil, araya fiziksel bir gecikme koymak.

E

ErtelemeProkrastinasyon: Yapılması gereken şeyi, sonucunun kötü olacağını bile bile sonraya bırakmak. Tembellikle karışıyor ama tersi: genelde işin önemi çok iyi biliniyor, o yüzden de yaklaşmak zor. Altında sıkıcılık, belirsizlik ya da başarısızlık korkusu yatıyor.
Eşlikçi çalışmaBody doubling: Yanında biri varken çalışmak. Kişi sana yardım etmiyor, hatta başka bir iş yapıyor, sadece orada. Nedeni tam bilinmiyor ama etkisi güçlü: başlamak kolaylaşıyor, dağılınca geri dönmek hızlanıyor. Görüntülü aramayla ya da sessiz bir çalışma odasında da işe yarıyor.

G

Geçiş güçlüğü: Bir işten diğerine geçememek. Bitmiş bir işten kalkmak da, başlamamış bir işe oturmak da aynı direnci veriyor. Arada geçen ölü zaman genellikle telefonda kayboluyor. Küçük bir ara ritüel, mesela ayağa kalkıp su almak, geçişi işaretlediği için yardımcı oluyor.
Görev felciKilitlenme, Task paralysis: Ne yapacağını tam olarak bildiğin hâlde başlayamamak. Dışarıdan isteksizlik gibi görünüyor, içeriden ise donma gibi hissediliyor: beden hareket etmiyor. İşi saçma derecede küçük bir ilk adıma bölmek, mesela sadece dosyayı açmak, kilidi çoğu zaman açıyor.

H

Hiperaktivite: Aşırı hareketlilik. Çocuklukta gövdede görülüyor, yetişkinlikte çoğu kişide içeri taşınıyor: ayak sallamak, sürekli konum değiştirmek, zihni durduramamak. Dışarıdan sakin görünen biri de hiperaktif olabiliyor, bu yüzden tanı gecikiyor.
HiperodakHiperfokus: Bir şeye o kadar dalmak ki zamanın, açlığın ve çevrenin kaybolması. DEHB'nin en sık yanlış anlaşılan tarafı: "demek ki odaklanabiliyorsun" deniyor. Mesele odaklanamamak değil, odağın nereye gideceğini seçememek. Verimli de olabiliyor, on saat sonra su içmemiş olmak da.

İ

İçsel huzursuzluk: Yerinde duramama hissinin gövdeden çok içeride yaşanan hâli. Motor çalışıyor ama araç park hâlinde. Dinlenmeyi zorlaştırıyor: oturmak rahatlatmıyor, hatta artırıyor. Yürümek, elde bir şey çevirmek ya da çalışırken hareket etmek bu enerjiyi düşürüyor.

K

Kaçınma: Zorlayan işi düşünmemek için başka bir şeye sığınmak. Ertelemeden farkı şu: erteleme zamanı geciktiriyor, kaçınma konuyu zihinden siliyor. Faturayı açmamak, sonucu okumamak, o klasörü hiç görmemek. Rahatlatıyor ve tam olarak bu yüzden büyüyor.
KomorbiditeEşlik eden durumlar: Aynı kişide birden fazla durumun birlikte bulunması. DEHB tek başına seyrek geliyor: kaygı, depresyon, öğrenme güçlükleri ve uyku sorunları sık eşlik ediyor. Önemi şurada: yalnızca birine bakıp diğerini atlamak tedaviyi de yanlış yere yönlendiriyor.

M

MaskelemeMasking: Belirtileri gizlemek için sürekli çaba harcamak. Not tutuyormuş gibi yapmak, herkesten yarım saat erken çıkmak, dağınıklığı kimseye göstermemek. Kısa vadede işe yarıyor, uzun vadede pahalı: dışarıdan sorun görünmediği için destek gelmiyor, yorgunluk ise birikiyor.

N

Nesne kalıcılığı: Görünmeyen şeyin var olmaya devam ettiğini akılda tutmak. DEHB'de nesnelere ve işlere karşı zayıflıyor: dolaba giren yiyecek yok oluyor, çekmeceye giren fatura ödenmemiş sayılmıyor bile. Şeffaf kutular, açık raflar ve görünür listeler bu yüzden süs değil, sistem.
Nöroçeşitlilik: İnsan beyninin tek bir doğru modeli olmadığı, farklılıkların da çeşitliliğin parçası olduğu görüşü. DEHB ve otizm gibi durumları yalnızca eksiklik üzerinden tanımlamıyor. Zorlukları yok saymıyor, onları kişinin ve ortamın uyumsuzluğu olarak da okuyor.

Ö

Ödül gecikmesiDelay discounting: Uzaktaki bir ödülün değerinin hızla düşmesi. Bugünkü küçük rahatlık, üç ay sonraki büyük kazançtan ağır basıyor. Herkeste var ama DEHB'de eğri çok daha dik. Uzun vadeli hedefleri bugüne taşıyan ara ödüller bu yüzden çocukça değil, işlevsel.

P

Panik verimliliği: Son teslim tarihi yaklaşınca birden çalışabilir hâle gelmek. Kaygının sağladığı geçici odak, eksik olan iç motivasyonun yerini dolduruyor. İşe yarıyor, o yüzden de tekrar tekrar kullanılıyor. Bedeli sağlıkla ödeniyor ve zamanla aynı panik daha az iş çıkarıyor.

S

Sunum türleri: DEHB'nin üç görünümü: dikkatsizliğin baskın olduğu, hareketlilik ve dürtüselliğin baskın olduğu, ve ikisinin birlikte görüldüğü birleşik tür. Kişi ömrü boyunca aynı türde kalmıyor, tablo yaşla değişebiliyor. Dikkatsiz tür özellikle kadınlarda uzun süre gözden kaçıyor.

T

Titrasyon: İlaç tedavisinde etkili ve tolere edilebilir dozu, düşükten başlayıp kademeli artırarak bulma süreci. Haftalar sürebiliyor ve ilk denenen ilacın tutmaması olağan. Bu süreci yürüten hekim, bu yüzden burada doz ya da ilaç adı üzerinden bir öneri yok.
TükenmeBurnout: Uzun süre kapasitesinin üstünde çalışmanın ardından gelen çöküş. DEHB'de daha erken geliyor çünkü sıradan görünen bir gün bile maskeleme ve telafi çabasıyla geçiyor. Belirtisi tembellik gibi görünüyor: en basit işler bile yapılamaz hâle geliyor.

U

Uyaran arayışı: Beynin yeterince uyarılmadığı durumda uyaranı kendi üretmesi. Aynı anda üç sekme, arka planda dizi, gereksiz tartışma, son anda plan değiştirme. Sıkıntı burada basit bir can sıkıntısı değil, tahammül edilmesi güç bir his.
Uyarıcı ilaçlarStimülan: DEHB tedavisinde en sık kullanılan ilaç grubu. Beynin dikkat ve ödül devrelerindeki sinyali güçlendirerek çalışıyorlar, uyarıcı adı buradan geliyor. Kişilik değiştirmiyorlar, beceri de öğretmiyorlar: sistemi kurmayı kolaylaştırıyorlar. Yazılması, izlenmesi ve dozu hekim işi.
Uyku fazı gecikmesi: Uyku saatinin sürekli geriye kayması. Gece yarısından sonra zihin açılıyor, sabah kalkmak ağırlaşıyor. Tembellikle ilgisi yok, iç saatin kayması söz konusu. Bir de gönüllü kısmı var: gün içinde kendine ait vakit bulamayan kişinin geceyi bırakmak istememesi.

Ü

Üstbiliş: Kendi düşünme biçimini fark etmek ve yönetmek. "Şu an dağıldım", "bu işi hep olduğundan kısa tahmin ediyorum" diyebilmek. Öğrenilebiliyor ve DEHB'de en çok işe yarayan becerilerden biri, çünkü tek tek çözümler yerine kişinin kendi kalıbını görmesini sağlıyor.

Y

Yürütücü işlevlerExecutive function: Bir işi baştan sona götüren zihinsel yönetim takımı: başlatmak, sıraya koymak, aklında tutmak, dürtüyü frenlemek, süreyi kestirmek, bitirmek. DEHB büyük ölçüde bu takımın düzensiz çalışması. Bilgi ya da istek eksikliği değil, uygulama eksikliği: ne yapılacağını bilmekle yapmak arasındaki boşluk.

Z

Zaman körlüğü: Zamanın geçtiğini hissedememek. Beş dakika ile kırk beş dakika aynı geliyor, gelecekteki bir tarih gerçek değilmiş gibi duruyor. Geç kalmanın ve tahminlerin sürekli şaşmasının altında bu var. Görünür sayaçlar ve alarmlar işe yarıyor çünkü hissedilmeyen şeyi gözle okunur hâle getiriyorlar.
Zihinsel yük: Yapılan işin değil, akılda tutulan işin ağırlığı. Kimin nesi ne zaman gerekiyor, hangi fatura yaklaşıyor, kime dönülmedi. Görünmüyor, o yüzden de kimse hesabını tutmuyor. Çalışma belleği zaten zorlanırken bu yükün büyük kısmını dışarı yazmak seçenek değil, gereklilik.