Konu
DEHB ve meltdown
Bu konuda yazdığım 13 yazı bir arada. Her birinin altında kısa cevabı var; aradığın soruya en yakın olanla başlayabilirsin.
DEHB'de meltdown olur mu?
DEHB'li biri de meltdown'a çok benzeyen, kontrolün elden gittiği patlamalar yaşayabilir, ama araştırmalar bunu meltdown değil duygu düzenleme güçlüğü olarak adlandırıyor. Bu güçlük DEHB'li çocukların yaklaşık yüzde 25 ile 45'inde, yetişkinlerin yüzde 30 ile 70'inde bildiriliyor. Otistik meltdown'dan en belirgin farkı seyirde: DEHB'deki patlama genellikle engellenme ya da reddedilme hissiyle hızlı geliyor ve hızlı sönüyor, otistik meltdown'da ise birikmiş duyusal ve sosyal yük var ve toparlanma çok daha uzun sürüyor.
Yöntemler6 dkGürültü önleyici kulaklık meltdown'u önler mi?
Gürültü önleyici kulaklık meltdown'u tek başına önlemiyor ama ses kaynaklı yükü azaltarak bazı meltdown'ların eşiğini uzaklaştırabiliyor. Otistik çocuklarla yapılan küçük çalışmalar kulaklık takıldığında sese bağlı sıkıntının ve fizyolojik stres göstergelerinin azaldığını, katılımın arttığını gösteriyor; ama örneklemler çok küçük ve her çocuk kulaklığı kabul etmiyor. Sürekli takmanın ses hassasiyetini artırıp artırmadığı tartışmalı ve otizmde bunu doğrudan test eden güçlü bir çalışma yok. Pratikte kulaklık, ortamı düzenlemenin yerine değil, yanına konan bir araç.
Yöntemler6 dkMeltdown belirtileri nelerdir? Öncesindeki uyarı işaretleri
Meltdown çoğu zaman birden gelmiyor; öncesinde bir tırmanma evresi oluyor. Bu evrede sık görülen işaretler artan stimming, sallanma ya da volta atma, aynı soruyu tekrar tekrar sorma, kulakları kapatma, içe çekilme, huzursuzluk, kasların gerilmesi ve bazen tam tersine çok hareketsiz kalma. Meltdown sırasında ağlama, bağırma, vurma, kaçma ya da kendine zarar verme görülebiliyor; sonrasında ise yorgunluk, uyuma ihtiyacı ve yaşananları tam hatırlayamama sık anlatılıyor. İşaretler kişiden kişiye değiştiği için en güvenilir yol, kişinin kendi örüntüsünü bir süre not etmek.
Yöntemler6 dkMeltdown ile öfke nöbeti (tantrum) arasındaki fark nedir?
Öfke nöbeti (tantrum) genellikle bir isteğin engellenmesiyle başlıyor, çevrenin tepkisine göre şekil değiştirebiliyor ve istek karşılandığında ya da ilgi çekilince çoğu zaman sönüyor. Meltdown ise duyusal, duygusal ya da sosyal yükün kaldırılamaz hale gelmesiyle ortaya çıkan istemsiz bir tepki: izleyici olsa da olmasa da oluyor, bir şey verilerek durmuyor ve sonrasında toparlanma süresi gerektiriyor. Meltdown'ı öfke nöbeti sanıp cezalandırmak yükü artırıyor ve tabloyu uzatıyor.
Yöntemler5 dkMeltdown ne kadar sürer, sonrası nasıl toparlanılır?
Meltdown'ın sabit bir süresi yok; araştırmalar ortalama bir süre vermiyor ve kişiden kişiye, olaydan olaya çok değişiyor. Süreyi en çok tetikleyicinin ortamda kalıp kalmaması, kalabalık, konuşma ve talepler, tutup durdurmaya çalışmak ve öncesinde biriken yük belirliyor. Meltdown bittikten sonra da çoğu zaman derin bir yorgunluk, uyuma ihtiyacı ve hafıza boşlukları geliyor. Toparlanmak için dinlenme, duyusal sessizlik, yemek ve su gerekiyor; olanları konuşmak ise sonraya, kişi hazır olduğunda kalmalı.
Yöntemler5 dkMeltdown neden olur? En sık tetikleyiciler
Meltdown, kapasite aşıldığında olur: tek bir olay değil, gün boyu biriken yükün son damlasıdır. En sık anılan tetikleyiciler duyusal yük (ses, ışık, kalabalık), beklenmedik değişiklik ve belirsizlik, sosyal talepler, açlık, yorgunluk ve ağrı gibi beden durumları ve üst üste gelen talepler. Görünen tetikleyici çoğu zaman sebebin kendisi değil, bardağı taşıran şey. Bu yüzden tetikleyicileri bir hafta boyunca yazmak, son olaya bakmaktan çok daha fazlasını gösteriyor.
Yöntemler6 dkMeltdown planı nasıl hazırlanır?
Meltdown planı, sakin bir günde yazılan ve kriz anında kimsenin düşünmek zorunda kalmaması için hazırlanan kısa bir destek belgesi. İçinde erken uyarı işaretleri, bilinen tetikleyiciler, o anda işe yarayanlar, kesinlikle yapılmaması gerekenler, güvenli alanın neresi olduğu, kimin aranacağı ve sonrasında neye ihtiyaç duyulduğu yer alıyor. Plan mümkünse kişinin kendisiyle birlikte yazılıyor, okul, iş yeri ya da partnerle paylaşılıyor ve birkaç ayda bir gözden geçiriliyor. Bir sayfayı geçmemesi, uygulanabilir olmasını sağlıyor.
Yöntemler7 dkMeltdown sırasında ne yapılmalı, ne yapılmamalı?
Meltdown sırasında yapılacak ilk şey güvenliği sağlamak, ikincisi uyaranı azaltmak: sesi kıs, ışığı düşür, kalabalığı uzaklaştır, çok az konuş ve beklemeye razı ol. Yapılmaması gerekenler de bir o kadar net: izinsiz dokunmak, mantık yürütmek, cezalandırmak, tehdit etmek ve video çekmek. Kişi kendine ya da başkasına ciddi zarar veriyorsa ya da hayati bir tehlike varsa 112'yi ara.
Yöntemler6 dkOkulda meltdown olursa öğretmen ne yapmalı?
Okulda meltdown olduğunda öğretmenin ilk işi güvenliği sağlamak, ikincisi seyirciyi dağıtmak, üçüncüsü çok az konuşup beklemek. Meltdown bir disiplin sorunu değil, kapasitenin aşılması; bu yüzden ceza işe yaramıyor, sonrasında sakin bir onarım işe yarıyor. Asıl iş ise öncesinde yapılıyor: duyusal molalar, sessiz bir köşe, görsel program ve geçişlerden önce uyarı. Türkiye'de destek eğitim alan öğrenciler için hazırlanan BEP'e ortam düzenlemeleri ve davranışı destekleyen önlemler yazılabiliyor.
Yöntemler6 dkOtistik meltdown nedir?
Otistik meltdown (erime), otistik bir kişinin duyusal, duygusal ya da sosyal yükü kaldıramayacak noktaya geldiğinde verdiği istemsiz bir tepki. Kişi o an davranışı üzerindeki kontrolü geçici olarak kaybediyor; ağlama, bağırma, vurma, kaçma ya da kendine zarar verme görülebiliyor. Bir seçim, bir şey elde etme çabası ya da yaramazlık değil. Otistik yetişkinlerin anlatımlarında kendini kaybetme, düşünememe ve sonrasında derin bir yorgunluk öne çıkıyor.
Yöntemler6 dkOtistik shutdown nedir, meltdown'dan farkı ne?
Otistik shutdown, aşırı yüklenmeye verilen içe dönük bir tepki: kişi susuyor, konuşamıyor ya da hareket edemiyor, tepki vermekte ve karar almakta zorlanıyor. Meltdown'da yük dışa vuruyor, shutdown'da içe çekiliyor. Bu yüzden shutdown çoğu zaman sakinlik, küslük ya da kabalık sanılıyor ve gözden kaçıyor. İyi gelen şeyler meltdown'dakine benziyor: uyaranı azaltmak, soru sormamak, zaman tanımak.
Yöntemler5 dkRSD mi, meltdown mu? Reddedilme hassasiyeti ile meltdown farkı
RSD ile meltdown'ı ayıran ilk şey tetikleyici: RSD algılanan bir reddedilme ya da eleştiriyle, meltdown ise duyusal, sosyal ve zihinsel yükün kapasiteyi aşmasıyla başlıyor. RSD (disforik reddedilme duyarlılığı) klinik pratikten yayılmış bir kavram, DSM ya da ICD'de bir tanı değil. Meltdown ise otizm bağlamında tarif ediliyor. İkisi aynı kişide birlikte görülebiliyor: bir eleştiri, zaten dolu bir günde meltdown'ı başlatan son damla olabiliyor.
Yöntemler6 dkYetişkinlerde meltdown olur mu?
Evet, yetişkinlerde de meltdown oluyor. Meltdown otistik çocuklara özgü bir şey değil, yaş ilerledikçe çoğu zaman yalnızca görünüşü değişiyor: ağlama krizi, ortamı aniden terk etme, konuşamama ya da her şeyi eve kadar tutup orada dağılma gibi. Maskeleme meltdown'ı ertelediği için dışarıdan fark edilmeyebiliyor ama yükü ortadan kaldırmıyor. Sık tekrarlayan meltdown'lar otistik tükenmişliğin işaretlerinden biri de olabiliyor.
Yöntemler6 dk