Türkiye'de DEHB: nereden başlamalı
RAM, ÇÖZGER, BEP, ilaç raporu, engelli raporu, ÖSYM başvurusu: kısaltmalar yığılınca kişi hangisinin önce, hangisinin sonra geldiğini bilemiyor. Bu sayfa dağınık duran yazılarımı durumuna göre sıralı bir yol haritasına diziyor. Her adımın altında kısa cevap var; ayrıntı için yazıya geçersin. Kurum uygulamaları değişebiliyor, işlem yapmadan önce ilgili kurumun güncel duyurusuna da bak.
Çocuğum için
Belirtileri fark ettin ve ne yapacağını bilmiyorsun: önce değerlendirme, sonra okul ve rapor tarafı.
Belirtileri tanı
Çocuklarda DEHB üç alanda görülüyor: dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik. Belirleyici olan bu davranışların varlığı değil; yaşa göre beklenenin belirgin biçimde üzerinde olması, en az iki ortamda görülmesi, aylara yayılması ve hayatı gerçekten etkilemesi. Kız çocuklarında dikkatsizlik ağırlıklı tablo daha sık görüldüğü ve daha az göze battığı için tanı sıklıkla gecikiyor. Değerlendirme çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanının işi.
Hangi doktora gidileceğini öğren
DEHB değerlendirmesini psikiyatri hekimi yapar. Yetişkinler erişkin psikiyatrisi polikliniğine, on sekiz yaşın altındakiler çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları polikliniğine başvurur. Nöroloji DEHB tanısı koyan branş değildir. Psikologlar değerlendirmeye katkı veren testleri uygular ancak tanıyı hekim koyar ve ilaç yalnızca hekim tarafından yazılır. Devlet hastanesi, üniversite hastanesi ve özel muayenehane arasında tanı açısından bir fark yoktur; belirleyici olan görüşmeye ayrılan süre ve yanınızda götürdüğünüz öyküdür.
Tanı sürecinin nasıl işlediğini gör
Çocuklarda DEHB tanısını çocuk ve ergen psikiyatristi klinik görüşmeyle koyar. Tek bir test ya da kan tahlili yoktur. Süreçte ebeveyn görüşmesi, çocukla görüşme, okuldan gelen bilgi, derecelendirme ölçekleri ve gerekirse ayırıcı tanı için ek değerlendirmeler yer alır. Belirtilerin 12 yaşından önce başlamış, en az iki ortamda (örneğin ev ve okul) görülmüş ve işlevi bozmuş olması gerekir.
Okul kayıtları ve RAM
RAM, Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı Rehberlik ve Araştırma Merkezi. DEHB'de RAM'a başvurunun amacı tanı koymak değil, eğitsel değerlendirme yapmak: öğrencinin eğitim ihtiyaçlarını belirlemek ve okulda hangi desteklerin sağlanacağını karara bağlamak. Değerlendirmeyi RAM bünyesindeki Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu yapıyor. Başvuru okul üzerinden Eğitsel Değerlendirme İsteği Formu ile ya da velinin doğrudan randevusuyla yapılıyor; randevular RAMDEVU sistemi üzerinden alınıyor. İstenen belgeler merkeze göre değişebildiği için listeyi bağlı olduğun RAM'dan teyit et.
ÇÖZGER raporu
ÇÖZGER, 18 yaş altındaki çocuklar için düzenlenen Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu. 2019'da yürürlüğe giren yönetmelikle, çocuklarda eskiden kullanılan engellilik oranı mantığının yerini aldı. Tanı adına göre oran dağıtmak yerine çocuğun gündelik hayatta ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğuna bakıyor ve sonucu özel gereksinim düzeyi olarak bildiriyor. Yetkili sağlık kuruluşlarının çocuk sağlık kurullarınca düzenleniyor, rapora itiraz hakkı var. Okuldaki düzenlemeler için ayrıca RAM süreci yürüyor; ikisi birbirinin yerine geçmiyor.
Okulda bireyselleştirilmiş eğitim planı (BEP)
BEP, özel eğitim ihtiyacı olan öğrenci için hazırlanan yazılı bir eğitim programı. Okuldaki BEP geliştirme birimi tarafından, öğretmenler, veli ve uzmanların iş birliğiyle hazırlanıyor; öğrencinin mevcut performansına göre hedefler ve bu hedeflere ulaşmak için yapılacak düzenlemeleri içeriyor. DEHB'de BEP genellikle akademik içeriği değiştirmekten çok sunum, süre, ortam ve değerlendirme biçiminde uyarlamalar getiriyor. Süreç RAM'ın eğitsel değerlendirme kararına dayanıyor.
Destek eğitim odası
Destek eğitim odası, özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilere kendi okullarında, kendi sınıflarından ayrılarak belirli derslerde verilen birebir veya küçük grup desteğidir. Öğrenci gün boyu kendi sınıfında kalır ve yalnızca belirlenen ders saatlerinde bu odaya gider. DEHB tanısı olan öğrenciler, RAM tarafından yapılan eğitsel değerlendirme sonucunda bu hizmete yönlendirilebilir. Haftalık ders saati öğrencinin ihtiyacına göre belirlenir ve okulun BEP geliştirme birimi tarafından planlanır. Başvuru okul rehberlik servisi üzerinden yapılır.
Destek eğitim odası nedir, DEHB'li öğrenci yararlanabilir mi? (3 dk)
Öğretmenle görüşme
Öğretmen görüşmesinde işe yarayan şey tanıyı anlatmak değil, sınıfta ne olduğunu ve ne istendiğini somut söylemek. Üç şey hazırlanıyor: çocuğun sınıfta zorlandığı iki üç somut durum, evde işe yarayan yöntemler ve öğretmenden istenen bir ya da iki uygulanabilir düzenleme. Uzun liste yerine az sayıda, denenebilir istek daha çok sonuç veriyor. Görüşme sonunda kimin neyi yapacağı ve ne zaman tekrar konuşulacağı netleştiriliyor.
İlaç kullanılacaksa rapor ve reçete
DEHB ilaçlarının SGK tarafından karşılanması için reçeteye ek olarak bir ilaç kullanım raporu gerekiyor. Raporu psikiyatri ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı düzenliyor ve rapor e-Nabız'a işleniyor. Geçerlilik süresi hekimin yazdığına ve Sağlık Uygulama Tebliği hükümlerine göre değişiyor; süre raporun üstünde yazıyor. Rapor bittiğinde ilaç eczaneden ücretsiz alınamıyor, o yüzden bitiş tarihini önceden takvime yazmak gerekiyor. Rapor ile kırmızı reçete ayrı belgeler: biri geri ödemeyi, diğeri ilacın yazılmasını düzenliyor.
Sınav düzenlemeleri ve haklar
Türkiye'de sınav düzenlemeleri iki ayrı kanaldan yürüyor. Merkezi sınavlarda talepler ÖSYM'nin aday başvuru sistemi üzerinden, sağlık kurulu raporuna dayanarak iletiliyor ve hangi uygulamanın yapılacağı mevzuata göre belirleniyor. Üniversite içindeki vize, final ve ders düzenlemeleri içinse muhatabın kendi okulundaki engelli öğrenci birimi; bu birimlerin sınavlarda süre, mekan, materyal ve okuyucu sağlama görevi yönetmelikle tanımlanmış durumda. Koşullar ve ayrıntılar kılavuzdan kılavuza değiştiği için, kesin bilgiyi her zaman güncel kılavuzdan ve kendi kurumundan teyit etmen gerekiyor.
DEHB'de sınav düzenlemeleri: Türkiye'de genel çerçeve (7 dk)
Yetişkinim
Geç fark ettin ya da tanı arıyorsun: nereye gidileceği, ilaç raporu, haklar.
Belirtileri tanı
Yetişkinlerde DEHB belirtileri çocukluktakinden farklı görünür. Görünür hareketlilik azalır, yerini iç huzursuzluk alır; dikkat, planlama ve zaman yönetimi tarafındaki zorlanma ise belirginleşir. Tanı ölçütleri on yedi yaş ve üzeri için esnetilmiştir: her iki alanda da dokuz belirtiden altısı yerine beşi aranır. Belirtilerin on iki yaşından önce başlamış, en az iki ortamda görülüyor ve işlevselliği gerçekten bozuyor olması gerekir. Duygu düzenleme güçlüğü çok yaygın olmasına rağmen resmi ölçütlerde yer almaz.
Tanıyı nereden alacağını öğren
Yetişkin DEHB değerlendirmesi bir psikiyatri hekimi tarafından yapılıyor; erişkin psikiyatrisi polikliniğine başvurmak doğru adres. Değerlendirme tek bir testle değil, ayrıntılı bir görüşmeyle yürüyor: şimdiki belirtiler, çocukluk öyküsü, belirtilerin kaç ortamda göründüğü ve hayatı ne kadar etkilediği inceleniyor. Yanında çocukluğuna dair somut belgeler ve yakın birinin gözlemi varsa süreç belirgin biçimde hızlanıyor.
Hangi doktora gidileceğini öğren
DEHB değerlendirmesini psikiyatri hekimi yapar. Yetişkinler erişkin psikiyatrisi polikliniğine, on sekiz yaşın altındakiler çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları polikliniğine başvurur. Nöroloji DEHB tanısı koyan branş değildir. Psikologlar değerlendirmeye katkı veren testleri uygular ancak tanıyı hekim koyar ve ilaç yalnızca hekim tarafından yazılır. Devlet hastanesi, üniversite hastanesi ve özel muayenehane arasında tanı açısından bir fark yoktur; belirleyici olan görüşmeye ayrılan süre ve yanınızda götürdüğünüz öyküdür.
Tanı sürecinin nasıl işlediğini gör
Yetişkin DEHB tanısı tek bir testle konmaz. Süreç yapılandırılmış bir görüşme, çocukluk öyküsü, ölçekler ve ayırıcı tanı değerlendirmesinden oluşur. Belirtilerin on iki yaşından önce başlamış olması, en az iki ortamda görülmesi ve işlevselliği gerçekten bozması aranır. İnternetteki tarama testleri tanı koymaz, yalnızca değerlendirmeye gitmek için gerekçe oluşturur.
İlaç raporu (SGK)
DEHB ilaçlarının SGK tarafından karşılanması için reçeteye ek olarak bir ilaç kullanım raporu gerekiyor. Raporu psikiyatri ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı düzenliyor ve rapor e-Nabız'a işleniyor. Geçerlilik süresi hekimin yazdığına ve Sağlık Uygulama Tebliği hükümlerine göre değişiyor; süre raporun üstünde yazıyor. Rapor bittiğinde ilaç eczaneden ücretsiz alınamıyor, o yüzden bitiş tarihini önceden takvime yazmak gerekiyor. Rapor ile kırmızı reçete ayrı belgeler: biri geri ödemeyi, diğeri ilacın yazılmasını düzenliyor.
Hangi reçeteyle yazıldığı
Türkiye'de metilfenidat içeren DEHB ilaçları kontrole tabi ve kırmızı reçeteyle yazılıyor. Sağlık Bakanlığı'nın 2010/26 sayılı genelgesiyle getirilen çerçeveye göre bu reçeteyi erişkin psikiyatri ile çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanları yazabiliyor ve reçete başına yazılabilecek kutu sayısı sınırlı. Geri ödeme için ayrıca sağlık raporu gerekebiliyor; bu kısım Sosyal Güvenlik Kurumu düzenlemelerine bağlı ve zaman içinde değişebiliyor. Güncel uygulamayı hekiminden ve eczanenden teyit et.
İlaç bulunamıyorsa
Türkiye'de metilfenidat içeren ilaçlarda dönem dönem tedarik sorunu yaşanıyor. İlaç bulunamadığında yapılmaması gereken şey, kendi kararınla başka bir forma ya da başka birinin ilacına geçmek: aynı etken maddeyi taşıyan ürünlerin bile gün içindeki etkisi farklı. Yapılacak şey hekimini aramak; alternatif form, farklı etken madde ya da geçici bir plan konuşulabiliyor. İlaca zorunlu ara verilen dönemde belirtiler geri geliyor, bu beklenen bir durum ve yoksunluk değil.
Engelli raporu alınır mı
DEHB tanısının kendisi otomatik olarak bir engellilik oranı üretmiyor. Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik, tanı adına değil işlev kaybına bakıyor: dikkat ve dürtü kontrolündeki kaybın hangi alanları ne kadar kısıtladığı değerlendiriliyor. Rapor, yetkili hastanelerin engellilik sağlık kurulları tarafından düzenleniyor ve çıkan oran kişiye göre değişiyor. Bu rapor eğitsel bir belge değil; okul tarafı için RAM süreci ayrı yürüyor.
İş görüşmesinde söylemek
Söylemek zorunda değilsin; tanı özel bir sağlık bilgisi. İş görüşmesinde açmanın belirgin bir faydası genellikle olmuyor, çünkü o aşamada karşı taraf seni henüz tanımıyor ve bilgi bağlamsız kalıyor. Daha işe yarar yol, tanıyı söylemeden ihtiyacı söylemek: yazılı talimat, toplantı notu, esnek başlangıç saati gibi. Somut bir düzenlemeye ihtiyacın varsa ve bunun için tanı gerekiyorsa, işe girdikten sonra ve doğrudan ilgili birimle konuşmak daha korunaklı.
Ehliyet ve araç kullanma
DEHB tanısı tek başına ehliyet almaya engel değil. Sürücü Adayları ve Sürücülerde Aranacak Sağlık Şartları ile Muayenelerine Dair Yönetmelik, tanı adına değil sürüş güvenliğini bozacak düzeyde bir duruma bakıyor; dikkat, muhakeme ve davranışı belirgin biçimde bozan hastalık ya da ilaç kullanımı varsa değerlendirme ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanına gidiyor. Tedavi altında ve belirtileri kontrol altında olan kişilerde ehliyet alınabiliyor, bazı durumlarda süreli veriliyor. Değerlendirme hekimin.
Üniversite öğrencisiyim
Sınav düzenlemesi, üniversitedeki destek birimi ve ÖSYM başvurusu.
Üniversitede engelli öğrenci birimi
Türkiye'deki üniversitelerde engelli öğrenci birimi bulunur ve bu birim, öğrencinin ders ve sınav süreçlerinde ihtiyaç duyduğu düzenlemeleri planlamakla görevlidir. DEHB tanısı olan öğrenciler bu birime başvurarak sınav süresi, sınav ortamı, ders materyali ve devam koşulları gibi başlıklarda uyarlama talep edebilir. Başvuru genellikle dilekçe ve sağlık raporuyla yapılır. Her üniversitenin kendi yönergesi bulunduğu için istenen belgeler ve süreç kurumdan kuruma değişir. ÖSYM sınavlarındaki düzenlemelerle üniversite içindeki düzenlemeler ayrı süreçlerdir.
Üniversitede engelli öğrenci birimi: DEHB için ne yapar? (3 dk)
ÖSYM sınavlarında sağlık durumu başvurusu
ÖSYM sınavlarında düzenleme istemek için başvuru sırasında Sağlık Durumu/Engel Bilgi Formu'nun doldurulması ve istenen raporun süresi içinde ÖSYM'ye ulaştırılması gerekiyor. Rapor olarak üniversite ya da devlet hastanesinden alınmış engelli sağlık kurulu raporu, sağlık kurulu raporu veya ÇÖZGER isteniyor. Belge başvuru süresi içinde ulaşmazsa engelli salon ataması yapılmıyor; engelli aday olarak sınava girildiği halde rapor ulaşmamışsa sınav geçersiz sayılabiliyor. Ayrıntılar her sınavın kendi kılavuzunda ve güncellenebiliyor.
Sınav düzenlemeleri ve haklar
Türkiye'de sınav düzenlemeleri iki ayrı kanaldan yürüyor. Merkezi sınavlarda talepler ÖSYM'nin aday başvuru sistemi üzerinden, sağlık kurulu raporuna dayanarak iletiliyor ve hangi uygulamanın yapılacağı mevzuata göre belirleniyor. Üniversite içindeki vize, final ve ders düzenlemeleri içinse muhatabın kendi okulundaki engelli öğrenci birimi; bu birimlerin sınavlarda süre, mekan, materyal ve okuyucu sağlama görevi yönetmelikle tanımlanmış durumda. Koşullar ve ayrıntılar kılavuzdan kılavuza değiştiği için, kesin bilgiyi her zaman güncel kılavuzdan ve kendi kurumundan teyit etmen gerekiyor.
DEHB'de sınav düzenlemeleri: Türkiye'de genel çerçeve (7 dk)
Okulda ve üniversitede DEHB
Okulda DEHB'nin görünen yüzü not değil, tutarsızlıktır: aynı öğrenci bir sınavda çok iyi, diğerinde çok kötü sonuç alır. Zorlanılan yer öğrenmek değil, öğrenmeyi yönetmektir. Ek süre, ayrı sınav salonu, yazılı yönerge ve aşamalı teslim en çok istenen düzenlemelerdir. Üniversitede belirtiler genelde ağırlaşır çünkü dışarıdan gelen yapı kalkar ve altındaki eksiklik görünür hale gelir.
Okulda ve üniversitede DEHB: öğrenciler ve aileler için (5 dk)
Ders yükünü seçmek
DEHB'li bir öğrenci için ders yükü, ders sayısından çok bir dönemde aynı anda kaç farklı talebi taşıyabileceği sorusu. Bence ilk dönemler standart yükün biraz altında başlamak, ağır dersleri hafif derslerle karıştırmak, tek dönemde birden fazla proje ağırlıklı ders almamak ve sabah erken derslerden mümkünse kaçınmak mantıklı. Ders ekle-sil dönemi ve danışman, bu kararları düzeltmek için gerçek bir fırsat. DEHB'li öğrencilerde ders yükünü azaltmanın notları doğrudan iyileştirdiğine dair güçlü bir çalışma yok; öneriler genel kanıt ve gözlemden geliyor.
DEHB'li üniversite öğrencisi ders yükünü nasıl seçer (12 dk)