DEHB ilaçları çocuklarda boyu etkiler mi?

Bu, ailelerin en çok sorduğu yan etki sorusu. Cevabı dürüst olmak zorunda: evet, bu konuda bir bulgu var.

Ama bulgunun ne dediğini ve ne demediğini ayırmak gerekiyor.

Çalışma ne buldu

Bu alandaki en kapsamlı veri MTA çalışmasından geliyor. DEHB tanılı çocukların on altı yıla kadar izlendiği bu çalışmanın uzun dönem takibi (Swanson ve ark., 2017), iki bulguyu birlikte bildirdi:

• Uzun süreli ilaç kullanımı, erişkin boyunda baskılanmayla ilişkili bulundu.
• Aynı grupta, uzun süreli kullanım belirti şiddetinde ek bir azalmayla ilişkili bulunmadı.

İkinci bulgu da önemli ve genellikle atlanıyor.

Burada bir sınır çizmek şart: bu, uzun dönem gözlemsel bir izlem. Yani ilaç kullanmaya devam edenler ile etmeyenler rastgele atanmış değil; kim ne kadar kullandı, bunu aileler ve hekimler belirledi. Bu tür verilerde neden-sonuç çıkarımı sınırlı kalıyor.

Bulgu ciddiye alınmalı ama tek başına bir karar üretmiyor. Karar, çocuğun kendi tablosuna bakılarak veriliyor.

Etki ne büyüklükte

Bildirilen fark ortalamada birkaç santimetre düzeyinde. Kişiden kişiye değişiyor ve bazı çocuklarda hiç görülmüyor.

Bunun yanına konması gereken diğer taraf şu: tedavi edilmeyen DEHB'nin de sonuçları var. Okul başarısı, kaza riski, sosyal ilişkiler ve öz değer üzerindeki etkiler uzun izlemlerde belgelenmiş durumda.

Yani karar "birkaç santimetre" ile "hiçbir şey" arasında değil. İki tarafı da olan bir denge.

Mekanizma ne olabilir

Kesin bilinmiyor, ama üzerinde en çok durulan yol iştah.

Uyarıcı ilaçların bilinen bir yan etkisi iştah baskılanması (Cortese ve ark., 2018). Gün boyu yeterince yemeyen bir çocukta kalori alımı düşüyor ve büyüme bundan etkilenebiliyor.

Bu, iyi haber sayılabilir: iştah üzerinde çalışılabiliyor.

Ne izlenmeli

NICE kılavuzu (NG87), DEHB tedavisi gören çocuklarda boy ve kilonun düzenli olarak ölçülüp büyüme eğrisine işlenmesini öneriyor.

Ailenin izleyeceği somut şeyler:

• Boy ve kilo ölçümü. Düzenli aralıklarla ve aynı yerde ölçülüp kaydedilmesi.
• Öğünler. Gün içinde kaç öğün yeniyor, hangi öğün atlanıyor.
• İştahın saatleri. Uyarıcı ilaçlarda iştah genellikle etkinin en yüksek olduğu saatlerde düşüyor, akşam geri geliyor.

Hekime sorulacak sorular

• Çocuğumun büyümesi hangi sıklıkla ölçülecek?
• İştah azalıyorsa hangi öğün düzenlemelerini önerirsiniz?
• Doz ya da ilaç değişikliği bu konuda fark yaratır mı?
• İlaç tatili bizim durumumuzda uygun mu, uygunsa nasıl planlanır?
• Belirtiler yeterince kontrol altındaysa dozu gözden geçirebilir miyiz?

Son soru özellikle önemli. MTA bulgusunun bir okuması şu: en düşük etkili dozda kalmak, hem etkiyi korumak hem yan etkiyi sınırlamak açısından anlamlı.

İştah için pratik şeyler

• Kahvaltıyı ilaçtan önce ver. İştabın en yüksek olduğu an genellikle sabah.
• Akşamı büyük öğün yap. Etki bittiğinde iştah geri geliyor.
• Kalorisi yoğun, hacmi küçük seçenekler. Az yiyebilen bir çocuk için işe yarıyor.
• Atıştırmayı görünür kıl. Masada duran bir tabak, dolapta duran bir şeyden çok daha çok yeniyor.

Özet

Uzun süreli uyarıcı kullanımıyla erişkin boyunda sınırlı bir baskılanma arasında ilişki bildiriliyor. Bu, ilacı bırakma gerekçesi olarak değil, büyümenin düzenli izlenmesi ve dozun gözden geçirilmesi gerekçesi olarak okunmalı.

Kararı, çocuğun kendi tablosuna bakarak hekimle birlikte vermek gerekiyor.