DEHB'de meltdown olur mu?

Sosyal medyada “DEHB meltdown'ım” diye başlayan çok paylaşım var. Altındaki yorumlarda da hep aynı tartışma dönüyor: bu kelime otizme ait değil miydi?

İki taraf da bir şeyi doğru görüyor. DEHB'li biri gerçekten kontrolün elden gittiği, sonra utançla hatırlanan anlar yaşayabiliyor. Öte yandan meltdown kavramı otizm bağlamında tarif edildi ve altında belirli bir mekanizma var. Kelimeyi ödünç almadan önce neyin anlatıldığına bakmak bu yüzden işe yarıyor.

Bende otizm tanısı yok. DEHB tarafını kendi tanımı olan biri olarak, otizm tarafını araştırmalardan ve otistik insanların kendi anlatımlarından aktarıyorum.

Kısa cevap: patlama var, adı farklı

DEHB tanı ölçütlerinde duygularla ilgili bir madde yok. Ölçütler dikkat, hareketlilik ve dürtüsellik üzerinden yazılmış. Ama araştırma tarafında duygu, uzun zamandır merkezde.

Shaw ve arkadaşlarının (2014) derlemesi, duygu düzenleme güçlüğünün DEHB'li çocukların yaklaşık yüzde 25 ile 45'inde, yetişkinlerin ise yüzde 30 ile 70'inde görüldüğünü özetliyor. Aralık geniş, çünkü çalışmalar duyguyu farklı ölçeklerle ölçüyor. Yine de alt sınır bile azımsanacak gibi değil.

Beheshti ve arkadaşlarının (2020) meta analizi 13 çalışmayı ve 2.535 kişiyi bir araya getiriyor. DEHB'li yetişkinler, DEHB'si olmayanlara göre duygu düzenleme ölçümlerinde belirgin biçimde daha fazla zorluk bildiriyor. En güçlü fark duygusal dalgalanmada çıkıyor: duygunun hızla ve sık değişmesi.

Faraone ve arkadaşları (2019) bu tabloya iki isim veriyor: duygusal dürtüsellik ve duyguyu kendi kendine düzenlemede yetersizlik. Yazarlara göre bu ikisi DEHB'nin temel belirtileri arasında sayılmayı hak edecek kadar özgül olabilir, ama nasıl tanımlanacakları konusunda henüz uzlaşma yok.

Yani DEHB'de patlama olur mu sorusunun cevabı evet. Araştırma diline çevirdiğinde adı meltdown değil, duygu düzenleme güçlüğü oluyor. Bu tarafın gündelik halini DEHB'de duygu düzenleme yazısında anlattım.

Otistik meltdown neyi anlatıyor

Lewis ve Stevens (2023), 32 otistik yetişkine meltdown sırasında ne yaşadıklarını sordu. Katılımcıların çoğu bilgiyle, duyularla, sosyal ve duygusal stresle boğulduğunu anlatıyor. Öfke, üzüntü ve korku çok yoğun yaşanıyor, düşünmek ve hatırlamak zorlaşıyor. Birçoğu o anda kendisi gibi olmadığını söylüyor.

Bu anlatımlarda dikkatimi çeken bir şey var: katılımcılar kontrolü korumak için uğraştıklarını, kriz yaklaştığında tek başına kalmaya ya da tetikleyiciden uzaklaşmaya çalıştıklarını anlatıyor. Yani meltdown kimsenin seçtiği bir şey değil. Kişi onu durdurmayı en az çevresi kadar istiyor.

Meltdown'ın tanımını otistik meltdown nedir, kapanmayla ilişkisini ve o anda ne yapılacağını erime, kapanma ve DEHB'deki duygu patlaması yazısında anlattım. Burada yalnızca DEHB ile karşılaştırmaya odaklanıyorum.

Yan yana koyunca farklar

Aşağıdaki tablo bir genelleme. Her madde herkes için geçerli değil ve hiçbiri tek başına tanı ölçütü değil. Ama birlikte bakınca bir örüntü çıkıyor.

	DEHB'de duygu patlaması	Otistik meltdown
Başlangıç	Saniyeler içinde, tetikleyiciye yakın	Çoğu zaman uzun bir birikimin ardından, son damla küçük olabilir
Tipik tetikleyici	Engellenme, bekleme, eleştiri, reddedilme hissi	Duyusal yük, rutinin bozulması, belirsizlik, sosyal yorgunluk
Duyusal taraf	Olabilir, eşiği düşürür	Çoğu zaman merkezde
O anki deneyim	Duygu çok büyük, fren geç basıyor	Düşünmek ve konuşmak zorlaşıyor, “kendim değildim” hissi
Sönme	Genellikle dakikalar içinde	Daha uzun, ardından kapanma gelebiliyor
Sonrası	Utanç ve pişmanlık, kapasite çabuk geri geliyor	Saatler, bazen günler süren tükenme
O anda işe yarayan	Mesafe koymak, karar vermemek	Uyaranı azaltmak, konuşmayı kesmek, beklemek

En pratik soru şu: olay bittikten sonra ne kadar sürede eski haline dönüyorsun? DEHB'deki patlamadan sonra genellikle utanç kalıyor ama günün geri kalanı yaşanabiliyor. Meltdown'dan sonra ise çoğu zaman uzun bir toparlanma süresi gerekiyor. Bu süreyi meltdown ne kadar sürer yazısında ayrıca anlattım.

Neden bu kadar karışıyor

Birinci sebep, duyusal yüklenmenin yalnızca otizme ait olmaması. DEHB'li yetişkinler de seslerden, ışıktan, kalabalıktan bunalabiliyor ve bu yüklenme patlama eşiğini aşağı çekiyor. İki tabloda duyusal tarafın nasıl ayrıştığını otizmde ve DEHB'de duyusal farklar yazısında anlattım.

İkinci sebep, iki tanının sık birlikte görülmesi. Hollingdale ve arkadaşlarının (2020) meta analizinde, 22 çalışma ve 61.985 kişi üzerinden, DEHB'li çocuk ve ergenlerin yaklaşık yüzde 21'i otizm eşiğini karşılıyor. Ters yönden bakan Lai ve arkadaşlarının (2019) meta analizinde otistik kişilerde DEHB sıklığı yüzde 28 bulunmuş.

Bu rakamlar şunu düşündürüyor: “DEHB meltdown'ı” diye anlatılan krizlerin bir kısmı, henüz fark edilmemiş bir otizmin parçası olabilir. Bir kısmı da gerçekten DEHB'ye özgü duygu patlaması. Dışarıdan bakarak hangisi olduğunu söylemek mümkün değil.

Üçüncü sebep, ikisinin aynı kişide aynı anda olabilmesi. AuDHD'li biri hem hızlı parlayan DEHB patlamaları hem de birikimle gelen meltdown'lar yaşayabiliyor. Bu tabloyu AuDHD: DEHB ve otizm bir arada yazısında anlattım.

Otizm değerlendirmesi ne zaman düşünülebilir

Bu kısmı bir kontrol listesi olarak değil, bir uzmanla konuşurken işine yarayacak gözlemler olarak oku.

Krizlerin çoğu ses, ışık, kalabalık ya da plan değişikliğiyle geliyorsa ve öncesinde saatlerce süren bir birikim fark ediyorsan, bu not edilmeye değer. Kriz sonrasında konuşamama, saatlerce içine kapanma ve günlerce süren bir yorgunluk varsa, bu da öyle.

Krizlerin dışında da bakılacak yerler var: sosyal iletişimde çocukluktan beri süren farklılıklar, çok yoğun ve dar ilgi alanları, öngörülebilirliğe ve rutine güçlü bir ihtiyaç. DEHB'ye yönelik destek dikkat tarafında fark yaratırken krizlerde hiçbir şey değişmiyorsa, bunu da hekimine söylemek işe yarar.

Bunların hiçbiri tek başına otizm anlamına gelmiyor. Ama bir aradaysa değerlendirme istemek makul. Nereden başlayacağını, internetteki testlerin neden tanı koymadığını ve Türkiye'de kimin değerlendirdiğini AuDHD nasıl anlaşılır yazısında yazdım. Yetişkinlikte süreç ayrıca yetişkinlikte otizm tanısı nasıl konur yazısında var.

İki durumda da işe yarayanlar

Hangisi olursa olsun, o anda kimse yeni bir şey öğrenemiyor. Asıl iş öncesinde yapılıyor.

Bir hafta boyunca krizden önce ne olduğunu yaz. Çoğu insan, tetikleyicinin son olay olmadığını bu notlarda görüyor. Uyarı işaretlerini öğren: cümle kurmanın zorlaşması, sese tahammülün düşmesi, çenenin kasılması. Bunları tanıyınca araya girmek için zaman kazanıyorsun.

O anda konuşmayı azalt, karar verme, mesaj atma. Sonrasında, sakin bir zamanda, ne olduğunu ve bir sonraki sefer neyin farklı yapılabileceğini konuş. DEHB tarafındaki patlamaları ayrıca DEHB'de öfke patlamaları yazısında anlattım.

Bir güvenlik notu: kriz sırasında kendine ya da başkasına zarar verme oluyorsa veya bu tehlike varsa 112'yi ara. Tekrarlayan kendine zarar verme varsa bunu mutlaka bir uzmanla konuş.

Bana kalan

Bence “meltdown” kelimesinin DEHB için bu kadar serbest kullanılması iki ucu keskin bir şey. Bir yandan DEHB'li insanların yaşadığı patlamaların gerçek ve yorucu olduğunu görünür kılıyor. Öte yandan otistik insanların tarif ettiği, kendine özgü bir deneyimi sulandırma riski taşıyor.

Benim tercihim etiketten önce seyre bakmak: ne tetikledi, ne kadar hızlı geldi, ne kadar sürede geçti, sonrasında ne kaldı. Bu dört soruya verdiğin cevaplar, hangi kelimeyi kullandığından çok daha fazlasını anlatıyor. Bir uzmana gittiğinde de en çok işe yarayacak olan, bu cevapları yazılı olarak götürmek.