Meltdown belirtileri nelerdir? Öncesindeki uyarı işaretleri

Meltdown'dan sonra en sık duyulan cümlelerden biri şu: “Birden oldu, hiçbir şey yokken.”

Çoğu zaman birden olmuyor. Öncesinde işaretler var, yalnızca küçük, dağınık ve kolay gözden kaçan işaretler. Biri o işaretleri tanımayı öğrendiğinde, meltdown'ın bir kısmı önlenebiliyor; önlenemeyenler de daha az hasarla atlatılabiliyor.

Bende otizm tanısı yok. Bu yazıdaki bilgiler araştırmalardan, otistik kişilerin kendi anlatımlarından ve otizm kuruluşlarının rehberlerinden geliyor. Meltdown'ın ne olduğunu otistik meltdown nedir yazısında, kapanma ve DEHB'deki duygu patlamasıyla farkını erime, kapanma ve DEHB'deki duygu patlaması yazısında anlattım.

Meltdown aniden gelmiyor: birikme fikri

Meltdown'ı anlamanın anahtarı, onu tek bir olaya verilen tepki olarak değil, birikmiş bir yükün taşması olarak görmek.

Lewis ve Stevens'ın (2023) görüştüğü otistik yetişkinler, meltdown'ın genellikle stres kaynakları baş edebileceklerinin ötesine geçtiğinde başladığını anlatıyor. Duyusal girdi, duygusal stres, sosyal ortamlar, bilgi yüklenmesi ve beklenmedik değişiklikler üst üste biniyor. Katılımcıların bir kısmı, uyarı işaretlerini tanımayı öğrenmenin zararı azaltmanın bir yolu olduğunu söylüyor.

Ebeveyn tarafından bakınca da aynı şey görülüyor. Montaque ve arkadaşlarının (2018) görüştüğü ebeveynler meltdown'ı tırmanan ve bir ölçüde öngörülebilen bir süreç olarak tarif ediyor. Yani dışarıdan ani görünen şey, yakından izleyen biri için çoğu zaman bir seyri olan bir süreç.

Son damla bu yüzden küçük ve orantısız görünüyor. Bir bardağın devrilmesi, yanlış bir kelime, değişen bir plan. Asıl yük o ana kadar sessizce birikmiş oluyor. Sık görülen tetikleyicileri meltdown neden olur yazısında bulabilirsin.

Tırmanma evresi: “rumbling” modeli

Meltdown öncesini anlatmak için en çok başvurulan çerçevelerden biri, Brenda Smith Myles ve Jack Southwick'in ilk kez 1999'da yayımlanan kitaplarında anlattıkları üç evreli döngü. Evreler İngilizcede “rumbling, rage, recovery” diye geçiyor: gürleme ya da tırmanma, patlama ve toparlanma.

Myles'ın Organization for Autism Research için yazdığı özete göre tırmanma evresi döngünün ilk evresi. Bu evrede tırnak yeme, kasları germe ya da başka rahatsızlık işaretleri gibi ince davranışlar görülebiliyor. Daha belirgin olanlar ise başkalarından çekilme ya da sözlü veya fiziksel tehditler.

Bu modelle ilgili iki şeyi bilmek işe yarıyor. Birincisi, model okul çağındaki çocuklar ve onlarla çalışan öğretmenler için geliştirilmiş bir uygulama çerçevesi; kontrollü araştırmalarla sınanmış bir beyin modeli değil. Kitabın alt başlığı da öfke nöbetlerini, öfke krizlerini ve meltdown'ı birlikte anıyor. İkincisi, modelin asıl mesajı pratik: araya girme şansı en çok tırmanma evresinde var. Patlama başladıktan sonra yapılabilecek şey çoğu zaman güvenliği sağlamak ve beklemekle sınırlı.

National Autistic Society de benzer bir “tırmanma evresi”nden söz ediyor ve bu evrede dikkati başka yöne çekmek, sakinleştirici yöntemler kullanmak, tetikleyiciyi ortadan kaldırmak ve sakin kalmakla meltdown'ı önlemenin hala mümkün olabileceğini söylüyor.

Erken uyarı işaretleri

İşaretler kişiden kişiye çok değişiyor. Aşağıdakiler sık anlatılanlar; hepsinin aynı kişide görülmesi beklenmiyor.

Hareket ve beden. Volta atma, sallanma, stimming'in artması ya da biçim değiştirmesi, kasların gerilmesi, yumrukların sıkılması. National Autistic Society bazı kişilerin tam tersine çok hareketsiz kaldığını da not ediyor. Hareketsizlik sakinlik sanılıp gözden kaçabiliyor.

Duyusal kaçınma. Kulakları kapatmak, gözleri kapatmak ya da ovuşturmak, ışıktan uzaklaşmak, dokunulmaya tahammül edememek, kıyafeti çekiştirmek.

Konuşma ve iletişim. Aynı soruyu tekrar tekrar sorma (çoğu zaman güvence arayışı), cevapların kısalması, konuşmanın tamamen durması, sesin yükselmesi ya da tonunun değişmesi, kelime bulmakta zorlanma.

Duygu ve davranış. Huzursuzluk, çabuk sinirlenme, küçük şeylere ağlama, içe çekilme, ortamdan çıkmaya çalışma, bir rutine ya da plana normalden daha sıkı tutunma.

Kişinin kendi hissettikleri. Otistik yetişkinler ve gençler kendi açılarından bedensel işaretler de anlatıyor: yüzün ısınması, nefesin hızlanması, görüşün daralması, düşüncelerin bulanıklaşması (Phung ve ark., 2021; Lewis ve Stevens, 2023). Bu iç işaretler dışarıdan görülmüyor ama kişi kendini tanıdıkça erken fark edilebiliyor.

Stimming'in kendisi bir sorun değil, çoğu zaman bir düzenleme yolu (stimming nedir). Uyarı değeri taşıyan şey, o kişinin alışılmış örüntüsünden belirgin biçimde sapması. Duyusal yükün iki tabloda nasıl ayrıştığını otizmde ve DEHB'de duyusal farklar yazısında anlattım.

Meltdown sırasında görülenler

Eşik aşıldığında tablo değişiyor. Sık görülenler ağlama, çığlık, bağırma, yere atılma, kaçmaya çalışma, eşya fırlatma, vurma, ısırma, tekmeleme ve kendine zarar verme (başını vurma, kendini ısırma, saç çekme gibi).

Myles'ın özetine göre bu evrede kişi kendini tutamıyor ve dürtüsel, duygusal, bazen patlayıcı biçimde davranıyor. Aynı evrede dışa dönük değil içe dönük bir tepki, yani tamamen çekilme de görülebiliyor.

İçeriden bakınca, Lewis ve Stevens'ın (2023) katılımcıları yoğun öfke, üzüntü, korku ve umutsuzluk, düşünmede bulanıklık, söyleneni işleyememe ve kendinde olmama hissi anlatıyor.

Kendine ya da başkasına ciddi zarar riski varsa öncelik güvenlik. Ortamdaki tehlikeli eşyaları uzaklaştırmak, kalabalığı dağıtmak ve mesafeyi korumak çoğu zaman tutup durdurmaya çalışmaktan daha güvenli. Ciddi bir yaralanma ya da yakın bir tehlike varsa 112'yi ara.

Sonrasındaki işaretler

Meltdown bitti diye her şey bitmiş olmuyor.

Myles'ın özetinde toparlanma evresinde kişinin içine kapanabildiği, geri çekilebildiği ya da olanları inkar edebildiği anlatılıyor. Bazıları fiziksel olarak tükeniyor ve uyumaya ihtiyaç duyuyor; pek çoğu patlama anını tam hatırlayamıyor. Lewis ve Stevens'ın (2023) katılımcıları da hafıza boşluklarından ve sonrasında gelen utanç ile yorgunluktan söz ediyor.

Bu yüzden meltdown'dan hemen sonra “neden yaptın” diye sormak, hem cevabı olmayan hem de yükü yeniden artıran bir soru oluyor. Toparlanma sürecini meltdown ne kadar sürer yazısında ayrıntılı anlattım.

Basit bir gözlem kaydı

İşaretleri genel listelerden öğrenmek bir yere kadar işe yarıyor. Asıl işe yarayan, belirli bir kişinin kendi örüntüsünü görmek. Bunun en kolay yolu birkaç hafta boyunca kısa bir kayıt tutmak.

Kendin için tutabilirsin, çocuğun için tutabilirsin, kişinin izniyle bir yakının için tutabilirsin. Her olayı aynı başlıklarla not etmek yeterli:

Başlık	Ne yazılır
Gün ve saat	Olayın zamanı, günün hangi dilimi
Ortam	Neredeydin, ses, ışık, kalabalık nasıldı
Öncesindeki saatler	Uyku, açlık, plan değişikliği, sosyal yük, yorucu bir iş
İlk fark edilen işaret	Volta, soru tekrarı, kulak kapatma, sessizleşme
İşaretten patlamaya kadar geçen süre	Yaklaşık olarak
Ne yapıldı	Ortamdan çıkmak, ışığı kısmak, konuşmayı bırakmak
Ne işe yaradı, ne yaramadı	Kısa bir not
Toparlanma	Ne kadar sürdü, nelere ihtiyaç duyuldu

Birkaç olaydan sonra genellikle tekrar eden bir şey görünüyor: hep öğleden sonra, hep kalabalık bir yerden sonra, hep uykusuz bir gecenin ertesi. Bir de ilk işaret çoğu zaman sanıldığından erken geliyor.

Bu kayıt, bir meltdown planı hazırlamanın da temeli. Okuldaysa öğretmenle, BEP toplantısında ya da AuDHD'li çocuğun okul sürecinde paylaşılabilecek somut bir belge oluyor.

Bana kalan

Uyarı işaretleri yazısı yazarken en çok dikkatimi çeken şey, işaretlerin büyük kısmının sessiz olması. Volta atmak, aynı soruyu sormak, hareketsizleşmek. Bunların hiçbiri gürültülü değil ve tam da bu yüzden kaçıyor.

Kendi DEHB'mden bildiğim bir şey var: insan kendi işaretlerini en geç fark eden kişi olabiliyor. Gözlem kaydını bu yüzden seviyorum. Hafızaya değil, kağıda güvenmek, olay anında düşünemediğin şeyi önceden düşünmüş olmak demek.