Meltdown ne kadar sürer, sonrası nasıl toparlanılır?

İnternette “meltdown ne kadar sürer” diye arayınca karşına kesin rakamlar çıkıyor: on dakika, yirmi dakika, bir saat. Bu rakamların çoğunun bir kaynağı yok.

Dürüst cevap daha az tatmin edici ama daha işe yarar: sabit bir süre yok. Asıl soru, süreyi neyin uzatıp neyin kısalttığı ve meltdown bittikten sonra ne olduğu. Çünkü çoğu kişi için en uzun kısım meltdown'ın kendisi değil, sonrası.

Bende otizm tanısı yok. Burada aktardıklarım otistik kişilerin kendi anlatımlarına dayanan araştırmalardan ve otizm kuruluşlarının rehberlerinden geliyor. Meltdown'ın ne olduğunu otistik meltdown nedir yazısında anlattım.

Sabit bir süre yok

Meltdown üzerine yapılan araştırmaların büyük kısmı nitel: otistik kişilerle ya da ebeveynlerle derinlemesine görüşmeler. Bu çalışmalar meltdown'ın nasıl yaşandığını anlatıyor ama bir ortalama süre vermiyor. Phung ve arkadaşlarının (2021) gençlerle yaptığı görüşmelerde de, Lewis ve Stevens'ın (2023) 32 otistik yetişkinle yaptığı görüşmelerde de bir süre rakamı yok.

National Autistic Society de bir süre vermiyor; yalnızca bilgi ya da duyusal yüklenmeden toparlanmanın zaman alabileceğini söylüyor.

Karşılaştırma için şu bilgi işe yarayabilir: küçük çocuklardaki öfke nöbetlerinin süresi araştırılmış. Potegal ve arkadaşlarının (2003) 18 ile 60 ay arası çocuklarla yaptığı çalışmada öfke nöbetlerinin dörtte üçü beş dakika ya da daha kısa sürüyor. Ama bu veri öfke nöbeti için, meltdown için değil. Meltdown için benzer bir veri yok ve öfke nöbeti rakamlarını meltdown'a taşımak yanlış olur. İki tablonun farkını meltdown ile öfke nöbeti arasındaki fark yazısında anlattım.

Yani biri sana “meltdown şu kadar dakika sürer” diyorsa, büyük ihtimalle kendi gözlemini genelliyor.

Süreyi neler etkiliyor

Kesin bir süre olmasa da süreyi uzatan ve kısaltan şeyler hakkında söylenebilecekler var.

Tetikleyici ortamda kalıyor mu? Meltdown'ı başlatan ses, ışık ya da kalabalık devam ediyorsa yük azalmıyor. Kişiyi o ortamdan çıkarmak ya da ortamı sessizleştirmek çoğu zaman en etkili adım.

Konuşma ve talepler. Meltdown sırasında düşünme ve bilgi işleme zaten zorlanıyor. Soru sormak, açıklama istemek, pazarlık etmek, “bak bana” demek o kanala daha fazla yük bindiriyor.

Sert tepkiler. Phung ve arkadaşlarının (2021) görüştüğü gençler, durması sert bir tonla söylendiğinde, aşağılandığında ya da herkesin önünde utandırıldığında durumun kötüleştiğini anlatıyor.

İzleyiciler. Bakan, yorum yapan, video çeken insanlar hem duyusal hem sosyal yükü artırıyor.

Tutup durdurmaya çalışmak. Güvenlik için zorunlu olmadıkça kişiyi tutmak, sıkıştırmak ya da bir yere kapatmak tabloyu ağırlaştırabiliyor. Gençlerin anlatımlarında bir yere kapatılmak ya da diğerlerinden ayrılmak da kötüleştiren deneyimler arasında geçiyor.

Öncesinde biriken yük. Uykusuzluk, açlık, uzun bir sosyal gün, plan değişikliği. Bardak ne kadar doluysa taşma o kadar uzun sürebiliyor.

Bunların hepsinin ortak noktası şu: meltdown'ı hızlandırmaya çalışmak genellikle uzatıyor. O an atılabilecek adımları meltdown sırasında ne yapılmalı yazısı anlatıyor. Öncesindeki işaretleri meltdown belirtileri yazısında anlattım; tırmanma evresinde fark edilen bir meltdown bazen hiç gelmeden geçiyor.

Sonrasındaki tükenme

Meltdown biter, ses kesilir, çevredekiler rahatlar. Kişi için ise çoğu zaman ikinci bir evre başlıyor.

Brenda Smith Myles'ın meltdown döngüsü özetinde toparlanma evresinde kişinin içine kapanabildiği, geri çekilebildiği, bazen olanları inkar edebildiği anlatılıyor. Bazıları fiziksel olarak tükeniyor ve uyumaya ihtiyaç duyuyor. Pek çoğu patlama anını tam hatırlayamıyor.

Otistik yetişkinlerin anlatımları da benzer. Lewis ve Stevens'ın (2023) katılımcıları meltdown sırasında düşünmenin bulanıklaştığını ve hafıza sorunları yaşadığını anlatıyor; meltdown gizlendiğinde bile duygusal acı ve yorgunluğun aynı şekilde yaşandığı vurgulanıyor. Phung ve arkadaşlarının (2021) görüştüğü gençler meltdown bittiğinde bir rahatlama hissettiklerini, ama sonrasında motivasyonlarının düştüğünü anlatıyor.

Bu tükenme süresi de herkeste farklı. Bazı kişiler birkaç saat dinlenince toparlanıyor, bazıları için ertesi gün de etkileniyor. Burada da genel bir rakam vermek mümkün değil.

Toparlanmak için neye ihtiyaç var

Meltdown'dan sonraki saatler için birkaç somut şey çoğu kişiye iyi geliyor.

Duyusal sessizlik. Loş bir oda, az ses, az insan. Kulaklık, battaniye ya da kişinin kendini güvende hissettiği bir köşe.

Dinlenme ve uyku. Uyumak istiyorsa uyumasına izin vermek. Bu bir tembellik değil, sistemin kendini yeniden ayarlaması.

Temel ihtiyaçlar. Su, yemek, tuvalet. Meltdown sırasında ve sonrasında bunlar fark edilmeyebiliyor.

Talepsiz zaman. Ödev, ev işi, misafir, telefon. Hepsi bekleyebilir. Kişi kendini toparlamadan yeni bir yük eklemek, ikinci bir meltdown riskini artırıyor.

Tanıdık ve sakinleştirici bir şey. Phung ve arkadaşlarının (2021) görüştüğü gençler, sevdikleri bir etkinliğin, müziğin, özel ilgi alanlarıyla uğraşmanın ya da güvendikleri birinin yanında olmanın iyi geldiğini anlatıyor. Bazıları ise yalnız kalmayı tercih ediyor. Hangisinin iyi geldiğini kişiye sormak, sakin bir günde sormak gerekiyor.

Olay anında çözümleme yok. “Neden böyle yaptın”, “bir daha olmasın”, “herkesi utandırdın” gibi cümleler meltdown'dan hemen sonra yükü yeniden artırıyor. Ceza ise hem bu anda hem uzun vadede zarar veriyor.

Ertesi gün konuşmak

Konuşmak gerekiyor, ama doğru zamanda.

Kişi dinlenip kendini toparladığında, kısa ve suçlamasız bir konuşma işe yarayabiliyor: o gün neler birikmişti, ilk işaret ne zaman geldi, bir dahaki sefere ne yardımcı olabilir. Bu konuşmanın amacı hesap sormak değil, bir sonraki olay için plan yapmak.

Phung ve arkadaşlarının (2021) görüştüğü bir genç, en iyi tepkinin karşısındakinin hiçbir şey söylemeden onu konuşturması olduğunu anlatıyor. Dinlemek, açıklamaktan daha çok işe yarıyor.

Yakın biri için bu konuşmayı nasıl yapacağını AuDHD'li birinin yakını olmak yazısında anlattım.

Ne zaman endişelenmeli

Meltdown tek başına acil bir durum değil. Ama bazı durumlarda bir uzmandan destek almak gerekiyor:

• Meltdown sırasında kendine zarar verme tekrarlıyor ya da yaralanmaya yol açıyorsa.
• Meltdown'lar belirgin biçimde sıklaşıyor ya da şiddetleniyorsa.
• Toparlanma günlerce sürüyor, kişi eskiden yapabildiği şeyleri yapamaz hale geliyorsa.
• Okul, iş ya da ev hayatı ciddi biçimde aksıyorsa.
• Kişi umutsuzluktan, yaşamak istememekten söz ediyorsa.

Sıklaşan meltdown'lar ve uzayan toparlanma, otistik tükenmişliğin bir parçası olabiliyor. Raymaker ve arkadaşları (2020) otistik tükenmişliği kronik yorgunluk, becerilerde kayıp ve uyarana tahammülün azalmasıyla tarif ediyor ve bunu birikmiş yaşam stresi ile destek eksikliğine bağlıyor. Bu tabloyu AuDHD tükenmişliği yazısında anlattım.

Ciddi bir yaralanma, kendine ya da başkasına yönelik yakın bir tehlike veya intihar düşüncesi varsa beklemeden 112'yi ara. Diğer durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatristi, psikiyatrist ya da otizm alanında deneyimli bir uzman doğru adres.

Bana kalan

Meltdown'ın süresine dair kesin rakamlar aramak bence anlaşılır bir istek; bir şeyin ne zaman biteceğini bilmek, onu beklemeyi kolaylaştırıyor. Ama araştırmanın verdiği cevap “bilmiyoruz, kişiye göre değişiyor” ve bunu söylemek bir rakam uydurmaktan daha dürüst.

Bu yazıda en çok altını çizmek istediğim şey ise toparlanma kısmı. Meltdown bitti diye kişi hazır olmuyor. Ses kesildiğinde çevre için olay bitmiş oluyor, kişi için ise asıl yorgunluk o zaman başlıyor. O saatleri saygıyla geçirmek, bir sonraki meltdown'ı da biraz daha uzağa itiyor.