Konu
Çocuk ve ergen
Çocuk ya da ergen için okuyan aileler, öğretmenler ve gençler: belirtiler, tanı süreci, okul, ödev, davranış, etkinlikler.
DEHB'li çocuklar için dikkat ve hafıza oyunları
Dikkat ve hafıza oyunları DEHB'li çocukla birlikte geçirilen iyi bir zaman olabilir, ama tedavi değildir. Araştırmalar, oyunla ya da bilgisayarla yapılan çalışma belleği ve dikkat eğitiminin çoğunlukla o oyunun kendisinde gelişme verdiğini, günlük hayata ve DEHB belirtilerine aktarımın ise sınırlı kaldığını gösteriyor. Benim önerim yaşa göre 5-10, 10-20 ya da 15-30 dakikalık, haftada üç dört kez oynanan oyunlar ve oyunda bulunan stratejiyi günlük işe bilerek taşımak. Bu yazıdaki oyun önerileri DEHB'li çocuklarda denenmiş bir program değil, genel ilkelerden gelen fikirler.
12 dkDEHB'li çocuklar için doğum günü ve grup etkinlikleri
DEHB'li çocuk için doğum günü, kalabalığı, gürültüyü, beklemeyi, kuralı ve kaybetmeyi aynı anda getiren zor bir ortam. İşe yarayan şey çoğu zaman gitmeden önce planı çocukla konuşmak, süreyi 60-90 dakikayla sınırlamak, bekleme anlarını önceden bilmek ve çıkış için baştan bir işaret kararlaştırmak. Çocuk sınırına gelmişse erken ayrılmak başarısızlık değil, günün iyi bitmesinin yolu. Bu yazıdaki öneriler DEHB'li çocuklarda denenmiş doğum günü programlarından değil, davranışsal yaklaşımın genel ilkelerinden ve gözleme dayanan pratik akıldan geliyor.
15 dkDEHB'li çocuklar için yaratıcı etkinlikler
DEHB'li çocuk için yaratıcı etkinlik, sonucu değil süreci önemseyen, başlaması kolay ve bitmesi serbest bir iştir. Malzemeyi önceden hazırla, alanı sınırla (tepsi, çarşaf, tek masa), süreyi önceden söyle ve yarım kalan işi başarısızlık sayma. Yaşa göre 10-30 dakikalık parçalar çoğu çocuğa uyuyor. Bu yazıdaki öneriler DEHB'li çocuklarda denenmiş programlar değil, oyunun gelişimdeki rolüne ve davranışsal yaklaşımın genel ilkelerine dayanıyor.
15 dkDEHB'li çocuk için yaz tatili etkinlik planı
DEHB'li çocuk için yaz tatilinde işe yarayan şey okul programını kopyalamak değil, günün iskeletini korumak: sabit bir kalkış saati aralığı, öğünler, gün içinde hareket ve bir iki sabit etkinlik. Gerisi boş ve esnek kalabilir. Benim önerim günü sabah, öğleden sonra ve akşam diye üç bloğa bölmek, her blokta bir ya da iki küçük sabit koymak ve haftada bir gün tamamen plansız bırakmak. Bu yazıdaki önerilerin çoğu DEHB'li çocuklarda denenmiş bir yaz programına değil, hareket, doğa, uyku ve davranışsal yaklaşımın genel ilkelerine dayanıyor.
14 dkDEHB'li çocuklarla yolculuk ve seyahat etkinlikleri
DEHB'li çocukla yolculuk, çocuk 'zor' olduğu için değil, uzun süre oturmak, beklemek ve sürekli yer değiştirmek gibi bu çocukların en çok zorlandığı üç şey bir araya geldiği için yorucu geçer. Işe yarayan şey çoğu zaman yolculuktan önce çocuğa ne olacağını görünür biçimde anlatmak, yolu 1-2 saatlik parçalara bölüp araya hareketli mola koymak, elde hazır oyun ve küçük sürprizler bulundurmak ve 'olmazsa ne yaparız' planını baştan konuşmaktır. Bu yazıdaki öneriler DEHB'li çocuklarda yolculuk için denenmiş bir programdan değil, davranışsal yaklaşımın genel ilkelerinden ve ebeveynlerin sık aktardığı deneyimlerden geliyor.
15 dkDEHB'li ergenler için etkinlik ve kulüp seçimi
DEHB'li ergen için iyi etkinlik, ergenin kendi seçtiği, haftada bir ya da iki kez olan, net bir başlangıcı ve görünür bir sonucu olan etkinliktir. Spor, müzik, tiyatro, kodlama ve gönüllülük hepsi uygun olabilir, hangisinin tutacağını önceden bilmek zor. Bence kural şu: önce bir tane, sabit bir günde, ilk altı hafta bırakma hakkıyla. Hepsini birden denemek hevesi söndürür ve haftayı çökertir. Bu yazıdaki öneriler DEHB'li ergenlerde kulüp türlerini karşılaştıran çalışmalara değil, hareketin etkisine dair sınırlı araştırmaya ve genel ilkelere dayanıyor.
11 dkSınıfta DEHB'li öğrenciyle yapılabilecek etkinlikler
Sınıfta DEHB'li öğrenciye en çok yarayan şey ayrı bir etkinlik değil, mevcut dersin biçiminde yapılan küçük değişiklikler: hareketi dersin içine koymak, işi kısa parçalara bölüp geri bildirimi hızlandırmak, öğrenciye gerçek bir sorumluluk vermek, grup çalışmasında net rol tanımlamak ve geçişleri önceden haber vermek. Sınıf içi davranış yönetimi ve görev uyarlamasının kanıtı güçlü; hareketli öğrenme ve sorumluluk verme gibi uygulamalar ise daha çok genel ilkelere ve sınırlı çalışmalara dayanıyor. Bunlar tedavi değil, öğrencinin gününü yönetilebilir kılan sınıf düzeni.
12 dkDEHB'li çocuklar için açık havada etkinlikler
Açık havada geçirilen zaman, DEHB'li çocuklarda dikkat ve ruh haline olumlu yansıyabilir, ama bu alandaki kanıt küçük ve sınırlı: en bilinen çalışmalar az sayıda çocukla yapılmış ve ilişkiyi gösteriyor, kesin bir tedavi etkisini değil. Pratikte açık hava, hareketi, geniş alanı ve daha az kuralı bir arada sunduğu için çoğu çocuğa iyi geliyor. Dürtüsel çocuklarda yol ve su kenarında gözetim pazarlık konusu değil. Planı önceden yapmak, çıkış zamanını baştan söylemek ve ayrılışı geçiş olarak kurmak, çıkıştaki krizleri belirgin biçimde azaltıyor.
12 dkDEHB'li çocuklar için evde yapılabilecek etkinlikler
DEHB'li çocuk için iyi bir ev etkinliği kısa, net bir başlangıcı ve net bir bitişi olan, hemen geri bildirim veren etkinliktir. Yaşa göre parça süresi 5-10 dakikadan 20-30 dakikaya uzar; malzeme önceden hazırdır ve yetişkin başta yanındadır. Çocuk üç dakikada bırakıyorsa bu çoğu zaman başarısızlık değil, etkinliğin süresi ya da zorluğu uymuyor demektir. Bu yazıdaki öneriler DEHB'li çocuklarda denenmiş programlar değil, oyunun çocuk gelişimindeki rolüne ve davranışsal yaklaşımın genel ilkelerine dayanan fikirlerdir.
14 dkDEHB'li çocuklar için sakinleştirici etkinlikler
Sakinleştirici etkinlikler DEHB'li çocuğu tedavi etmez, ama yükselmiş bir bedeni ve duyguyu aşağı çekmeye yardım eder. En önemli kural, bu etkinliklerin çocuk sakinken öğretilmesi ve patlamanın ortasında ilk kez denenmemesidir. Nefes oyunları, ağır iş (itme, çekme, taşıma), yavaş dokunsal oyunlar, çizim, su ve kum, esneme ve birlikte kitap okuma çoğu çocukta işe yarayan başlıklardır. Bunların DEHB'li çocuklarda ayrı ayrı sınandığı güçlü çalışmalar yok; öneriler genel ilkelere ve gözleme dayanır.
13 dkDEHB'li ortaokul öğrencisi nasıl çalışır: veli ve genç
Ortaokulda DEHB'li öğrencinin işi bir anda zorlaşıyor, çünkü ilkokulda sınıf öğretmeninin taşıdığı organizasyon yükü birden öğrencinin üstüne biniyor: birden fazla öğretmen, birden fazla ödev ve sınav takvimi, daha çok kağıt. Veli rolünü bir anda bırakmamalı, ama kademeli olarak küçültmeli: önce birlikte, sonra yan yana, sonra yalnızca kontrol, sonra danışman. İşe yarayan temel araçlar tek bir planlayıcı, akşamdan hazırlanan çanta, 15-25 dakikalık kısa çalışma blokları, çalışma sırasında telefonun başka odada durması ve ödev konusunu suçlama olmadan konuşmaktır. Bu önerilerin çoğu doğrudan ortaokul çağındaki DEHB'li çocuklarla denenmiş araştırmalardan değil, genel ilkelerden ve ebeveyn eğitimi çalışmalarından geliyor.
12 dkÇocuğa DEHB tanısını anlatmak: yaşa göre nasıl söylenir
Çocuğa tanıyı saklamak yerine yaşına uygun, kısa ve suçlamasız biçimde anlatmak genellikle önerilir. Ana mesaj şudur: beynin bazı işleri farklı yapıyor, bu senin suçun değil, bunun için yardım var ve güçlü yanların da var. Küçük çocuklarda benzetme ve resim, okul çağında kısa ve dürüst bir açıklama, ergenlerde ise ortak karar ve bilgilendirme işe yarar. Anlatım tek seferlik bir konuşma değil, zamanla derinleşen bir süreçtir.
3 dkÇocuklarda DEHB tanısı nasıl konur: süreç adım adım
Çocuklarda DEHB tanısını çocuk ve ergen psikiyatristi klinik görüşmeyle koyar. Tek bir test ya da kan tahlili yoktur. Süreçte ebeveyn görüşmesi, çocukla görüşme, okuldan gelen bilgi, derecelendirme ölçekleri ve gerekirse ayırıcı tanı için ek değerlendirmeler yer alır. Belirtilerin 12 yaşından önce başlamış, en az iki ortamda (örneğin ev ve okul) görülmüş ve işlevi bozmuş olması gerekir.
4 dkÇocuklarda DEHB ve beslenme: şeker, boya ve diyet mitleri
Şekerin çocuklarda hiperaktiviteye yol açtığı, kontrollü çalışmaların meta-analizinde gösterilememiştir. Bazı yapay gıda boyalarının hassas çocuklarda davranışı hafifçe etkileyebildiği bildirilmiştir ama bu DEHB'nin nedeni olarak değil, genel bir davranış etkisi olarak yorumlanır. Kısıtlayıcı diyetlerin DEHB tedavisi olarak yeterli kanıtı yoktur. Düzenli öğün, yeterli protein ve uyku, ayrı bir diyetten daha tutarlı bir destektir.
3 dkÇocuklarda ekran süresi ve DEHB: araştırma ne diyor
Ekran kullanımı ile DEHB belirtileri arasında küçük ama tutarlı bir ilişki bildirilmiştir; ancak bu ilişki ekranın DEHB'ye yol açtığını kanıtlamaz. Yön tersi de olabilir: dikkat zorluğu olan çocuk, hızlı geri bildirim veren ekranlara daha çok çekilebilir. Ekran DEHB'nin nedeni olarak değil, uyku, hareket ve geçişler üzerindeki etkisi nedeniyle yönetilmesi gereken bir alan olarak görülmelidir. Kurallar net, öngörülebilir ve birlikte kurulmuş olmalıdır.
3 dkDEHB'de ebeveyn eğitimi programları: ne öğretir, kime göre
Ebeveyn eğitimi, ebeveyne çocuğun davranışını yönetmenin kanıta dayalı yollarını öğreten yapılandırılmış bir programdır: olumlu dikkat, net yönergeler, ödül sistemleri ve tutarlı sonuçlar. Okul öncesi çocuklarda ilk basamak tedavi olarak önerilir; okul çağında ilaçla birlikte kullanılabilir. Davranış sorunlarını ve ebeveyn-çocuk ilişkisini iyileştirdiği gösterilmiştir; çekirdek DEHB belirtileri üzerinde etkisi daha sınırlıdır.
3 dkÇocukta DEHB mi, yaşa uygun hareketlilik mi: nasıl ayrılır
Çocukta DEHB'yi yaşa uygun hareketlilikten ayıran şey belirtilerin sayısı değil, yaşıtlara göre belirgin fazlalığı, en az iki ortamda sürmesi, 12 yaşından önce başlamış olması ve gerçek bir işlev kaybına yol açmasıdır. Araştırmalar sınıfın en küçük çocuklarında DEHB tanısı konma olasılığının daha yüksek olduğunu göstermiştir; bu, gelişimsel olgunluk farkının yanlış okunabileceğine işaret eder. Karar tek bir gözleme değil, çok kaynaklı bir değerlendirmeye dayanmalıdır.
3 dkDEHB'li çocuğun kardeşi: evdeki adalet ve kıskançlık
DEHB'li çocuğun kardeşleri çoğu zaman hem daha fazla çatışma yaşar hem de ebeveyn ilgisinin ona kaydığını hisseder. Kıskançlık, öfke ve suçluluk bu durumda sık görülür ve anormal değildir. İşe yarayanlar her kardeşe ayrı ve yalnızca ona ait zaman ayırmak, kardeşe tanıyı yaşına uygun biçimde anlatmak, kuralları adil ve herkes için görünür tutmak ve sorumlu rolünü kardeşe yüklememektir.
3 dkDEHB'li çocukta arkadaşlık: akran ilişkisi neden zorlanır
DEHB'li çocukların önemli bir kısmında akran ilişkilerinde zorlanma görülür; sebepleri arasında dürtüsellik, sıra bekleyememe, duygusal tepkiler ve sosyal ipuçlarını kaçırma var. Bu zorluk çocuğun karakteri değil, becerilerin gelişimiyle ilgilidir. İşe yarayanlar birebir ve kısa oyun buluşmaları, oyundan önce kuralları konuşmak, oyun sonrasında olumlu geri bildirim ve en az bir sağlam arkadaşlığı desteklemektir.
3 dkDEHB'li çocukta ödev takibi: veli rehberi
Ödev takibinde akşamki tartışmanın sebebi genellikle ödevin kendisi değil, zincirin daha erken bir halkasında kopan bir şey. Ödev beş adımdan oluşuyor: not etmek, eve getirmek, hatırlamak, yapmak, geri götürmek. DEHB'de kopan halka çoğu zaman ilk üçünden biri oluyor ve veli dördüncü adıma müdahale ediyor. Hangi halkanın koptuğunu bulmadan yapılan her müdahale tartışma üretiyor. En çok işe yarayan değişiklik, hatırlatmayı sözlü olmaktan çıkarıp görünür bir sisteme devretmek; bu hem yükü kaldırıyor hem veliyi hatırlatan rolünden çıkarıyor.
11 dkDEHB'li çocukta ödül sistemi: jeton tablosu nasıl kurulur
Jeton ya da puan sistemi, DEHB'li çocuklarda en çok desteklenen davranışsal yöntemlerden biridir. İşe yarayan sistem az hedefli, anlık geri bildirimli, görünür ve ödülü çabuk veren sistemdir. Tablo en fazla üç davranışla başlamalı, jeton davranıştan hemen sonra verilmeli ve ödül kısa sürede ulaşılabilir olmalı. Kazanılan jeton geri alınırsa tablo cezaya dönüşür ve çöker; bu yüzden kazanma sık olmalı, kazanılan geri alınmamalıdır.
3 dkDEHB'li çocukta öfke patlamaları: o anda ne yapılır
DEHB'li çocuklarda öfke patlamalarının önemli bir kısmı duygu düzenleme güçlüğünden gelir: duygu hızla yükselir, frenleme yetisi gecikir. Patlama anında mantıklı konuşmak çalışmaz; işe yarayan, kendi sakinliğini korumak, tehlikeyi ve uyaranı azaltmak ve konuşmayı sonraya bırakmaktır. Patlamanın sonrasında kısa bir ilişki onarımı ve bir sonraki sefer için küçük bir plan yapılır. Sık ve şiddetliyse hekime danışılmalıdır.
3 dkDEHB'li çocukta sabah rutini: okula hazırlanma düzeni
DEHB'li çocukta sabah çatışmasının nedeni çoğunlukla isteksizlik değil, çok adımlı bir görevi akılda tutmanın ve geçişleri yönetmenin zorluğudur. İşe yarayan düzen, adımları çocuğun görebileceği bir plana dökmek, hazırlığı bir akşam önceden yapmak, adım sayısını az tutmak, geçişlerden önce uyarı vermek ve iyi gidiş için anlık küçük geri bildirim vermektir. Bu başlıkta doğrudan sabah rutini üzerine denetimli çalışma azdır; öneriler davranışsal ebeveyn eğitimi ilkelerinden türetilmiştir.
3 dkDEHB'li çocukta spor ve hareket: ne işe yarar, ne yarmaz
Düzenli fiziksel aktivite DEHB'li çocuklarda dikkat, yürütücü işlevler ve davranış üzerinde küçük ile orta düzeyde olumlu etkiler gösterir; ayrıca uyku, ruh hali ve özsaygıya katkı sağlar. Ancak hareket ilaç ya da davranışsal tedavinin yerine geçmez, onu tamamlar. Hangi sporun daha iyi olduğuna dair kesin bir sıralama yok; çocuğun sevdiği, düzenli yapabildiği ve çok kuralı olmayan, hareketli etkinlikler genellikle iyi başlangıçtır.
3 dkDEHB'li çocukta uyku sorunları: yatağa gitmemek, geç uyumak
DEHB'li çocuklarda uyku sorunları sık görülür ve çoğunlukla uykuya dalmakta zorlanma, gece uyanmaları ve sabah kalkma güçlüğü olarak görünür. Nedenleri arasında geç kayan uyku fazı, aşırı uyarılma, ilaç etkisi ve eşlik eden durumlar vardır. Düzenli yatma saati, yatmadan önce sakinleşme rutini, ekranın yatak odası dışında tutulması ve gündüz hareket çoğu çocukta fark yaratır. Horlama ya da uykuda nefes duraklaması varsa hekime başvurmak gerekir.
3 dkKız çocuklarda DEHB neden geç fark edilir
Kız çocuklarda DEHB daha sık dikkatsizlik ağırlıklı seyreder ve davranış sorunuyla değil dalgınlık, unutkanlık, aşırı çabayla telafi ve kaygıyla kendini gösterir. Sınıfı bölmeyen çocuk fark edilmediği için tanı yaşları ortalamada erkeklerden geç kalır. Kız çocuklarda geç tanı, düşük özsaygı, kaygı ve depresyon riskiyle ilişkilidir; bu yüzden sessiz görünüşe aldanmamak ve işlev kaybına bakmak gerekir.
3 dkOkul öncesi dönemde DEHB: 3-5 yaşta neye bakılır
Okul öncesi çocuklar doğal olarak hareketli ve dikkatleri kısadır; bu tek başına DEHB demek değildir. Şüphe, belirtilerin yaşına göre belirgin biçimde fazla olduğu, birden fazla ortamda (ev, anaokulu) görüldüğü ve çocuğun ya da ailenin günlük işleyişini bozduğu durumlarda anlamlıdır. Amerikan Pediatri Akademisi rehberi tanıyı 4 yaşından itibaren mümkün görür ve bu yaşta ilk basamak olarak ilaç değil ebeveyn davranış eğitimini önerir.
3 dkDEHB ile LGS'ye hazırlanmak: veli ve öğrenci için
LGS'nin DEHB'li bir öğrencide zor olmasının sebebi sınavın kendisi değil, sürecin ergenlikle aynı yıla denk gelmesi. Ergenlikte DEHB'de görünür hareketlilik azalırken dikkat, düzen ve zaman yönetimi öne çıkıyor; tam da sınav hazırlığının istediği beceriler. İşe yarayan yaklaşım, kontrolü birden devretmemek ve birden çekmemek: yapı dışarıdan verilmeye devam ediyor ama kademeli olarak çocuğa geçiyor. Velinin en çok zarar veren davranışı sürekli hatırlatmak, en çok işe yarayanı ise hatırlatmayı ortak bir sisteme devretmek. Okul içi düzenlemeler için RAM ve BEP süreci sınav hazırlığından ayrı yürüyor.
12 dkOtizm ve DEHB birlikteyse okul süreci nasıl yürür?
Otizm ve DEHB aynı çocukta birlikte bulunabilir ve bu durum okul planlamasını zorlaştırır, çünkü iki tablonun ihtiyaçları bazı noktalarda birbirine terstir. Otizm tarafı öngörülebilirlik ve değişmeyen rutin ister; DEHB tarafı tekdüzelikte uyarılma düşüklüğü yaşar. RAM değerlendirmesinde her iki tablonun da dosyaya girmesi gerekir, çünkü yalnızca biri yazıldığında hazırlanan BEP hedefleri eksik kalır. Sınıf içi düzenlemelerde çözüm, rutini korurken rutinin içine seçim ve hareket eklemektir.
4 dkÇÖZGER nedir? DEHB'li çocukta nasıl alınır
ÇÖZGER, 18 yaş altındaki çocuklar için düzenlenen Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu. 2019'da yürürlüğe giren yönetmelikle, çocuklarda eskiden kullanılan engellilik oranı mantığının yerini aldı. Tanı adına göre oran dağıtmak yerine çocuğun gündelik hayatta ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğuna bakıyor ve sonucu özel gereksinim düzeyi olarak bildiriyor. Yetkili sağlık kuruluşlarının çocuk sağlık kurullarınca düzenleniyor, rapora itiraz hakkı var. Okuldaki düzenlemeler için ayrıca RAM süreci yürüyor; ikisi birbirinin yerine geçmiyor.
4 dkDestek eğitim odası nedir, DEHB'li öğrenci yararlanabilir mi?
Destek eğitim odası, özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilere kendi okullarında, kendi sınıflarından ayrılarak belirli derslerde verilen birebir veya küçük grup desteğidir. Öğrenci gün boyu kendi sınıfında kalır ve yalnızca belirlenen ders saatlerinde bu odaya gider. DEHB tanısı olan öğrenciler, RAM tarafından yapılan eğitsel değerlendirme sonucunda bu hizmete yönlendirilebilir. Haftalık ders saati öğrencinin ihtiyacına göre belirlenir ve okulun BEP geliştirme birimi tarafından planlanır. Başvuru okul rehberlik servisi üzerinden yapılır.
3 dkBEP nedir? DEHB'li öğrenci için ne değiştirir
BEP, özel eğitim ihtiyacı olan öğrenci için hazırlanan yazılı bir eğitim programı. Okuldaki BEP geliştirme birimi tarafından, öğretmenler, veli ve uzmanların iş birliğiyle hazırlanıyor; öğrencinin mevcut performansına göre hedefler ve bu hedeflere ulaşmak için yapılacak düzenlemeleri içeriyor. DEHB'de BEP genellikle akademik içeriği değiştirmekten çok sunum, süre, ortam ve değerlendirme biçiminde uyarlamalar getiriyor. Süreç RAM'ın eğitsel değerlendirme kararına dayanıyor.
3 dkDEHB'li çocuğun öğretmeniyle görüşmek
Öğretmen görüşmesinde işe yarayan şey tanıyı anlatmak değil, sınıfta ne olduğunu ve ne istendiğini somut söylemek. Üç şey hazırlanıyor: çocuğun sınıfta zorlandığı iki üç somut durum, evde işe yarayan yöntemler ve öğretmenden istenen bir ya da iki uygulanabilir düzenleme. Uzun liste yerine az sayıda, denenebilir istek daha çok sonuç veriyor. Görüşme sonunda kimin neyi yapacağı ve ne zaman tekrar konuşulacağı netleştiriliyor.
3 dkRAM raporu nedir, DEHB için nasıl alınır?
RAM, Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı Rehberlik ve Araştırma Merkezi. DEHB'de RAM'a başvurunun amacı tanı koymak değil, eğitsel değerlendirme yapmak: öğrencinin eğitim ihtiyaçlarını belirlemek ve okulda hangi desteklerin sağlanacağını karara bağlamak. Değerlendirmeyi RAM bünyesindeki Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu yapıyor. Başvuru okul üzerinden Eğitsel Değerlendirme İsteği Formu ile ya da velinin doğrudan randevusuyla yapılıyor; randevular RAMDEVU sistemi üzerinden alınıyor. İstenen belgeler merkeze göre değişebildiği için listeyi bağlı olduğun RAM'dan teyit et.
4 dkAilene DEHB'ni anlatmak: “bizim zamanımızda yoktu” cümlesi
DEHB'nin adı yeni olabilir ama tarif ettiği davranışlar yeni değil: dikkatsiz, hareketli ve dürtüsel çocuklar tıp literatüründe 19. yüzyıldan beri anlatılıyor. Standart tanı yöntemleriyle yapılan çalışmalar, son otuz yılda toplumda DEHB ölçütlerini karşılayan çocukların oranının artmadığını gösteriyor. DEHB büyük ölçüde kalıtsal olduğu için aile üyeleri anlatılanlarda kendilerini de görebiliyor ve bu bazen savunmaya yol açıyor. Aileye anlatırken tanı etiketinden çok somut davranışı ve ne istediğini söylemek, tek konuşmada ikna etmeyi beklememek daha gerçekçi.
6 dkErgenlikte DEHB: belirtiler, riskler ve aileye düşenler
Ergenlikte DEHB çocukluktakinden farklı görünüyor: hareketlilik azalırken dikkat, düzen ve zaman yönetimi sorunları öne çıkıyor. Okul yükü ve bağımsızlık beklentisi arttığı için daha önce idare eden gençler bu dönemde zorlanmaya başlayabiliyor. Riskler de değişiyor: trafik, sigara ve madde kullanımı, duygu dalgalanmaları öne geçiyor. En çok işe yarayan yaklaşım, kontrolü kademeli devretmek ve yapıyı birden çekmemek.
5 dkDEHB ilaçları çocuklarda boyu etkiler mi?
Uzun süreli uyarıcı ilaç kullanımıyla erişkin boyunda bir miktar baskılanma arasında ilişki bildiriliyor. En kapsamlı izlem çalışması olan MTA'nın uzun dönem takibinde uzun süreli ilaç kullanımı erişkin boyunda baskılanmayla ilişkili bulundu. Etki ortalamada sınırlı ve kişiden kişiye değişiyor. Bu bulgu ilacı bırakmak için değil, büyümenin düzenli izlenmesi ve gerektiğinde planın gözden geçirilmesi için bir gerekçe.
5 dkDEHB'li çocuğa nasıl davranılmalı?
Kanıtı en güçlü yaklaşım davranışsal ebeveyn eğitimi: kuralları azaltıp netleştirmek, geri bildirimi hemen vermek ve olumlu davranışı görünür kılmak. DEHB'de gecikmiş ödül zayıf çalıştığı için haftaya verilecek bir söz işe yaramıyor, aynı gün verilen küçük bir karşılık yarıyor. Ceza kısa vadede davranışı durduruyor ama yerine ne konacağını öğretmiyor. Uzun vadede en belirleyici şey, çocuğun kendisi hakkında ne düşünerek büyüdüğü.
5 dkEkran süresi DEHB'ye neden olur mu?
Ekran süresinin DEHB'ye yol açtığına dair kanıt yok. DEHB, çocuklukta başlayan ve büyük ölçüde genetik yatkınlıkla ilişkili bir tablo; akıllı telefonlar yaygınlaşmadan çok önce tanımlanmıştı. Yoğun dijital medya kullanımı ile sonraki DEHB belirtileri arasında küçük bir ilişki bulan çalışmalar var, ancak bu ilişki neden-sonuç göstermiyor. Ters yön de mümkün: DEHB olan kişiler hızlı ödül veren mecralara zaten daha çok yöneliyor.
5 dkÇocuklarda DEHB belirtileri nelerdir
Çocuklarda DEHB üç alanda görülüyor: dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik. Belirleyici olan bu davranışların varlığı değil; yaşa göre beklenenin belirgin biçimde üzerinde olması, en az iki ortamda görülmesi, aylara yayılması ve hayatı gerçekten etkilemesi. Kız çocuklarında dikkatsizlik ağırlıklı tablo daha sık görüldüğü ve daha az göze battığı için tanı sıklıkla gecikiyor. Değerlendirme çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanının işi.
5 dk