DEHB'li çocuk için yaz tatili etkinlik planı

Diyelim ki temmuzun ilk haftası. Karne geldi, ilk üç gün tatil gerçekten tatil gibi geçti: geç kalkıldı, pijamayla kahvaltı edildi, kimse saate bakmadı. Dördüncü gün öğleden sonra çocuk evin içinde dolanıyor, "sıkıldım" diyor ve yetişkin bir yandan işe ya da eve yetişmeye çalışıyor. Beşinci günde uyku saati kaymış, öğünler dağılmış, ekran en kolay çözüm olmuş. İkinci haftada hepsi tekrar ediyor.

Bu, DEHB'li bir çocuğun yazında çok sık yaşanan bir tablo ve çocuğun suçu yok. Okul yılı boyunca saat, zil, sıra ve öğretmen gibi dışarıdan gelen bir yapı günü taşıyordu. Yaz gelince bu yapı bir anda kalkıyor ve çocuğun, bir de yetişkinin, yerine bir şey koyması gerekiyor. Aşağıda o yeri nasıl doldurabileceğini yazdım: günün iskeleti, örnek bir hafta, hareket, okuma, arkadaşlar, ekran ve tatilin kendi doğası ile rutin arasındaki denge.

Baştan dürüst bir not. DEHB'li çocuklar için "yaz tatilinde şu program işe yarar" diyen denetimli bir çalışma bilmiyorum. Burada yazdıklarım üç yerden geliyor: oyunun çocuk gelişimindeki yerini anlatan genel literatür, hareketin ve doğada zamanın DEHB'li çocuklarda görülen küçük çalışmaları ve davranışsal yaklaşımların genel ilkeleri (yapı, öngörülebilirlik, anlık geri bildirim, olumlu dikkat). Hangi öneri hangisine dayanıyorsa metinde belirtmeye çalıştım. Geri kalanı, benim bu konuları okuyup çıkardığım ve "ben olsam böyle denerdim" dediğim şeyler.

Yaz neden DEHB'li çocuk için ayrı bir sınav

Okul bir tür dış beyin gibi çalışıyor. Saat zili kalkma saatini, teneffüs hareketi, öğretmen başlangıç ve bitişi, ders programı da sırayı belirliyor. DEHB'de planlama, başlatma, geçiş yapma ve zamanı hissetme zorlaşabildiği için bu dış yapı çocuğa yük bindirmeden taşıyor.

Yazın bu desteğin büyük kısmı bir anda çekiliyor. Yerine "özgürlük" geliyor ve bu da çocuğun çoğu zaman beklediği bir şey. Sorun, özgürlüğün kendisinden çok onun karar yükü getirmesi: ne zaman kalkacağım, ne yiyeceğim, ne yapacağım, ne zaman bitirip başka bir şeye geçeceğim. Her biri küçük bir karar ve bunlar DEHB'li çocuk için gün boyu birikebiliyor.

Bir de uyku var. DEHB'li çocuklarda uykuya dalma güçlüğü ve geç kayan uyku saati sık bildiriliyor ve yazın kimse sabah zili çalmadığı için bu kayma görünür hale geliyor. Nedenlerini ve ne yapılabileceğini DEHB'li çocukta uyku yazısında ayrıca anlattım. Burada şunu söylemekle yetiniyorum: yaz planının ilk sabiti uyku saati olmalı, çünkü gerisi buna bağlı.

Öte yandan "yapı lazım" cümlesinden "okul gibi bir program kur" sonucu çıkmıyor. Tatil çocuğun dinlenme hakkı ve yazın amacı okul yılını bir kez daha yaşamak değil. Aradığımız şey hafif bir iskelet.

Önce üç sabit

Bir plan yazmadan önce ben üç şeyi sabitlerdim. Bunlar çocuğun yaz boyunca güvenebileceği, kimsenin her gün yeniden pazarlık etmediği şeyler.

Birincisi kalkış saati aralığı. Tam bir saat değil, bir aralık: örneğin 08.00 ile 09.00 arası. Hafta sonu da yarım saat içinde kalsın. Okul saatine göre bir saat geç, ama günün yarısını yatakta geçirecek kadar geç değil. Sabah kalkınca perdeyi açmak, kısa bir süre dışarı ya da pencere kenarına çıkmak da genel uyku ilkelerine göre iç saati gün ışığına bağlıyor. Bunun DEHB'li çocuklarda ayrıca test edildiğini bilmiyorum, ama risksiz ve ucuz bir hamle.

İkincisi öğünler. Kahvaltı, öğle ve akşam yemeği kabaca aynı saatlerde olsun. Öğün saatleri bir günü bölen en güçlü çıtalardan biri ve "şimdi yemek zamanı" demek çoğu çocukla, "şimdi bırak" demekten daha az çatışma çıkarıyor çünkü çocuk öğünü bir kural olarak değil, günün doğal bir parçası olarak görüyor.

Üçüncüsü yatış öncesi sakin yarım saat. Ekran kapalı, ışık kısık, kitap ya da müzik. Yatış saati kalkış saatinden geriye sayılarak bulunur ve yavaş yavaş oturtulur. Çocuk okul yılında 21.00'de yatıyorsa yaz için 22.00 makul olabilir, 00.30 eylülde pahalıya geliyor. Yaz tatili ve öğrenme kaybı yazısında okul öncesi son iki haftada uyku saatini öne çekmeyi anlattım, aynı fikir çocuklar için de geçerli.

Alışkanlığın oturması zaman alıyor. Lally ve arkadaşlarının yetişkinlerle yaptığı çalışmada yeni bir davranışın otomatikleşmesi ortanca olarak yaklaşık iki ay sürdü, kişiden kişiye çok değişerek. Çocuklarda aynı sayı geçerli olmayabilir, ama yaz tatilinin süresiyle benzer bir ölçekte düşünmek gerçekçi. İlk iki hafta zor geçerse planın tutmadığı anlamına gelmiyor.

Günü üç bloğa bölmek

Saat saat program yazmak çoğu aile için kısa sürede çöküyor. Benim önerim günü üç büyük bloğa bölmek ve her bloğa bir ya da iki sabit koymak.

Sabah bloğu (kalkıştan öğleye kadar). Burada bir hareket ve bir sakin iş var. Hareket 20-40 dakika: bisiklet, havuz, mahalle koşturması, top. Sakin iş 15-20 dakika: okuma, bulmaca, çizim. Sabah bloğunun ilk işi hareket olursa, ardından gelen sakin iş çoğu çocukta kolaylaşıyor. Bunun gerekçesini aşağıdaki hareket bölümünde yazdım.

Öğleden sonra bloğu (öğle yemeği sonrası ile akşam arası). Gün içinde en sıcak ve en yorucu saatler bunlar. Yazın ortasında dışarıdaki etkinlik çoğu zaman sabaha ya da akşamüstüne kayıyor. Öğle sıcağında içeride yapı iş, kısa bir ekran payı, dinlenme ve serbest oyun yer alabilir. Bu aralığa evde yapılabilecek etkinlikler yazısındaki fikirlerden birini ya da ikisini koymak yeter.

Akşam bloğu (akşam yemeğinden yatışa kadar). Aile zamanı, yürüyüş, sakin oyun, ardından yatış öncesi yarım saatlik sakin geçiş. Çocuk gün boyu çok hareket ettiyse bu blokta sakinleştirici etkinlikler işi kolaylaştırıyor.

Blokların içinde 15-30 dakikalık parçalar daha iyi gidiyor. Bir blok iki saat sürüyorsa bu iki saat boyunca aynı şeyin yapılacağı anlamına gelmiyor. Küçük çocuk için (5-7 yaş) parça 10-15 dakikaya, büyük çocuk için (11-13 yaş) 30-40 dakikaya uzayabilir. Bu aralıklar bende bir kural değil, deneyip ayarlayacağın başlangıç noktaları.

Günü görünür kılmak da yardım ediyor. Buzdolabına ya da kapıya üç kutulu basit bir kağıt: sabah, öğleden sonra, akşam. Her kutuda iki üç resim ya da kelime. Çocuk yaptığını işaretlesin ya da çizsin. Bunun bir ödül sistemi olması gerekmiyor; sadece günün nerede olduğunu gösteren bir harita. Ödül kurmak istersen ödül sistemi yazısındaki çerçeveye bakabilirsin.

Örnek bir hafta

Aşağıdaki tablo, 7-10 yaş arası bir çocuk için kurduğum bir örnek. Kendi evine göre değiştirmen için yazdım, uygulanacak bir reçete değil. Her gün için sabah ve öğleden sonra birer ana etkinlik var, akşamı ve öğünleri ayrıca yazmadım çünkü sabit.

Gün	Sabah (hareket + sakin iş)	Öğleden sonra (yapı iş + serbest)	Akşam
Pazartesi	Bisiklet ya da koşu 30 dk, ardından 15 dk okuma	Karton ya da yapı bloğu projesi 30 dk, ekran payı 45 dk	Mahalle yürüyüşü 20 dk
Salı	Havuz ya da su oyunları 40 dk, ardından 15 dk çizim	Mutfakta basit tarif 30 dk, serbest oyun	Aile oyunu (masa oyunu) 20 dk
Çarşamba	Park ya da yeşil alanda top oyunu 30 dk	Arkadaşla buluşma ya da kütüphane 1-2 saat	Sakin geçiş, ekransız
Perşembe	Parkur kur ya da ip atlama 20 dk, ardından 15 dk okuma	Deney ya da el işi 30 dk, ekran payı 45 dk	Yürüyüş ya da bahçede oyun
Cuma	Doğa yürüyüşü ya da pazar gezisi 45 dk	Yap-boz ya da kısa sayı oyunu 20 dk, serbest oyun	Film ya da ortak akşam
Cumartesi	Aile gezisi ya da alışılmadık bir yer	Dinlenme, serbest oyun	Serbest
Pazar	Plansız gün	Plansız gün	Haftalık bakış: "bu hafta ne güzeldi?" 10 dk

Birkaç noktaya dikkat çekmek istiyorum. Her sabahın bir hareketle başlaması tesadüf değil, hareket sonrası sakin işe geçişin daha kolay olduğuna dair küçük çalışmalar var (aşağıda anlatıyorum). Haftada iki yarım gün ekran payı yazıldı ama bu bir kota değil, örnek. Pazar tamamen plansız, çünkü çocuğun ve yetişkinin hiçbir planı takip etmeden nefes alması gerekiyor. Cumartesi yarım plansız, bir çıkış ya da aile günü olarak. Pazar akşamı 10 dakikalık "bu hafta ne güzeldi" sohbeti haftanın izini bırakıyor ve çocuğun kendi yaz anlatısını oluşturmasına yardım ediyor.

11-13 yaş için aynı iskelet işliyor, ama çocuk planı kendisi yazarsa daha çok sahipleniyor. Pazar akşamı oturup önümüzdeki hafta için üç şey seçmesi (bir hareket, bir arkadaş, bir proje) hem özerklik hem de planlama pratiği. 5-7 yaşta ise bloklar daha kısa, daha çok yetişkinle birlikte ve görsel.

Hareket: yazın en büyük avantajı

Yaz, hareket için okul döneminden çok daha elverişli bir zaman. Dışarıda gün uzun ve çocuğa teneffüsten fazla yer var.

Pontifex ve arkadaşlarının çalışmasında DEHB'li okul çağı çocukları 20 dakikalık tek bir orta şiddetli koşu bandı seansının ardından ketleme ve okuma-aritmetik testlerinde daha iyi performans gösterdi. Çalışma küçük ve etkisi tek seansa bakıyor. Yani "yazın her gün koşturursam dikkati düzelir" demek için yeterli değil, ama sabaha hareket koymanın makul bir temeli olduğunu söylüyor. Hareketin dikkat üzerindeki etkisini ve sınırlarını DEHB'li çocukta spor ve hareket yazısında daha ayrıntılı yazdım.

Doğada geçen zaman için de benzer bir tablo var. Faber Taylor ve Kuo'nun çalışmasında DEHB'li çocuklar parkta 20 dakika yürüdükten sonra, kentte aynı süre yürüdüklerine göre dikkat testinde daha iyi sonuç aldı. Çalışma küçük bir grupla yapıldı ve çocuklar kendi içlerinde karşılaştırıldı. Sonuç ilginç ama kesin değil.

Plan açısından bunun anlamı basit: sabah bloğuna 30-45 dakikalık bir dış hareket koymak, mümkünse yeşil bir alanda. Ne yapılacağına dair fikir lazımsa açık havada yapılabilecek etkinlikler yazısında yaş gruplarına göre sıraladım. Bisiklet, havuz, top, ip atlama, mahalle parkuru. Çocuğun kendi seçeceği iki üç seçenek yeter. Kalabalık ve rekabetin çok olduğu etkinlikler bazı çocuklara iyi gelmiyor, bazıları da onlarla coşuyor. Çocuğunu tanıyan sensin.

Hava çok sıcaksa hareketi sabahın erken ya da akşamüstünün geç saatlerine al, su ve gölge unutulmasın. Dışarı çıkmak mümkün olmayan günlerde evin içinde bir parkur ya da dans da iş görür, 15 dakika yeter.

Okuma ve hafif öğrenme

Yazın en çok kaygı yaratan konu bu: üç ay boyunca hiç ders çalışmazsa çocuk geriye düşer mi?

Cooper ve arkadaşlarının yaz tatilinin başarı testlerine etkisini inceleyen derlemesi, genel öğrenci gruplarında yazın bir miktar kayıp olduğunu gösteriyor, matematikte daha belirgin. Büyüklüğü ve kimde ne kadar olduğu tartışmalı ve DEHB'li çocuklara özgü güçlü bir veri bilmiyorum. Bu yüzden korkutucu bir rakam vermek istemiyorum. Daha çok bağı koparmama fikri bana mantıklı geliyor.

Ben olsam yaz için iki küçük sabit koyardım. Birincisi günde 15-20 dakikalık, çocuğun kendi seçtiği bir okuma. Kitap, çizgi roman, hayvan ansiklopedisi, hatta tarif defteri. Okumak zor geliyorsa yetişkinin yüksek sesle okuması ya da sesli kitap da sayılır. Okuma için ayrı bir saat yerine yatış öncesi sakin yarım saatin içine koymak çoğu evde kolay. İkincisi haftada birkaç kez 10-15 dakikalık sayı oyunu: zar oyunları, alışverişte para üstü hesabı, tarifte ölçü. Bunların hepsi "ders" gibi hissettirmez.

Ders çalışmak ise çocuğun okul yılında zorlandığı bir alan varsa ayrı bir konu. Günde 20-30 dakikalık tek bir iş, bir konu, haftada beş altı gün, çoğu çocuk için yeterli bir başlangıç. Okul çağında çalışmanın nasıl kurulacağını DEHB'li öğrenciler için çalışma yazısında ayrıntılı yazdım. Yaz için fark şu: tempo yavaş, ölçü hafif ve çocuk ilk iki hafta "tatil" modunda kalsın.

Eylül yaklaşırken sistemi değiştirmek de gerekiyor. Son iki haftada uyku saatini öne çekmek, sabah rutinini denemek ve okul çantasını birlikte hazırlamak tatilden okula geçişi yumuşatıyor. Bu da genel ilkelerden çıkarım; DEHB'li çocuklarda bu geçişi inceleyen bir çalışma bilmiyorum.

Arkadaşlar, kardeşler ve sosyal zaman

Yaz, arkadaşlık için iki ucu keskin bir dönem. Okul bittiği için sınıf arkadaşları dağılıyor ve DEHB'li çocuk için bu bağ zayıflayabiliyor. Öte yandan yaz, daha az baskılı ve daha uzun oyun fırsatı da veriyor.

Bana kalırsa haftada bir ya da iki planlı buluşma, düzensiz yirmi buluşmadan daha iyi. Planlı derken: hangi gün, ne kadar süre, ne yapılacağı belli. Çocuğun bir arkadaşıyla 1-2 saat, bir etkinlikle (bisiklet, kum havuzu, birlikte yemek yapmak) buluşması çoğu zaman en kolayı. Çok uzun ve yapısız buluşma, özellikle yeni bir arkadaşla, çatışmaya kayabiliyor. Sosyal beceri tarafı ve ne zaman destek gerektiği arkadaşlık yazısında var.

Evde kardeş varsa yaz herkes için daha yoğun geçer. Kardeşlerin ayrı ayrı yarım saatlik özel zamanı, ortak etkinliğin yanında işe yarıyor. Kardeşin yaşadığı tarafı DEHB'li çocuğun kardeşi yazısında yazdım. Aynı odada sürekli birlikte olmak yaz günü kavgayı artırabiliyor, bu yüzden planda "ayrı köşe" saatleri de olsun.

Yaz kampı, spor okulu ya da kurs gibi yapılı seçenekler ayrı bir imkan. Çocuk sevdiği bir şeye gidiyorsa gün yapısına büyük bir iskelet olabilir. Ben olsam tek bir etkinlik seçip yazı ona kurardım, birden çok kampla yazı doldurmazdım: yoğun programlar yaz sonunda çocuğu yorgun bırakabiliyor ve yeni bir ortamın yeni adaptasyonu da bir yük.

Ekran ve sıkılma

Yazın ekran konusunu halletmek en kolay görünen, en zor çıkan şey. Okul dönemindeki sınırlar kalkıyor, gün uzuyor ve ekran en kolay dolgu olarak elde duruyor.

Ekranın DEHB'ye yol açtığı kanıtlanmış değil, ekran ile belirtiler arasında küçük bir ilişki bildiriliyor. Bunu çocuklarda ekran ve DEHB yazısında ayrıntılı yazdım. Plan açısından bence iki şey daha işe yarar: ekranı günün neresine koyduğun ve nasıl bitirdiğin.

Yerleşim için pratik bir kural: sabah ilk işe ve yatıştan önceki son yarım saate koyma. Sabah ekranla başlayan çocuk, sonradan harekete ve sakin işe geçmekte daha çok zorlanabiliyor. Öğleden sonra bir aralık, örneğin 14.30 ile 15.15, bu iş için iyi. Ekran saati önceden belli olunca "şimdi verir misin" pazarlığının önemli bir kısmı düşüyor.

Bitirme için işe yarayan şey, bitişi önceden ve görünür biçimde vermek. "Bu bölüm bitince" ya da zamanlayıcı. Çocuğun hoşuna giden bir etkinliğin hemen ardından gelen bir sonraki adımı (yürüyüş, ara öğün) önceden söylemek geçişi kolaylaştırıyor. Ekran etkinliklerle yarışır hale gelince, etkinlik tarafını çekici kılmak da ayrı bir hamle: yeni bir kutu, yeni bir malzeme, yetişkinin başlattığı bir şey.

Sıkılma ise ayrı bir konu. Her boşluğu doldurmak gerekmiyor. Ginsburg'un Amerikan Pediatri Akademisi raporunda serbest, çocuk yönlendirmeli oyun gelişim için önemli sayılıyor; bu rapor DEHB'li çocuklar için yazılmış değil, genel çocuk gelişimiyle ilgili. DEHB'li çocuk için kısa bir sıkılma süresi sonrasında kendi fikrini bulabilir ama uzun ve huzursuz bir sıkılma sıklıkla ekrana ya da çatışmaya dönüyor. Ben olsam iki yol açık bırakırdım: çocuk "sıkıldım" dediğinde önce üç dakika bekle, sonra iki seçenek sun. Etkinlik kutusu da yardım eder. Kutu fikrini evde etkinlikler yazısında anlattım.

Tatil ve rutin arasındaki denge

Yazın yapısı kağıt üzerinde güzel görünür, hayat ise araya girer. Seyahat, misafir, bayram, hasta olmak, sıcak bir hafta, iş yoğunluğu. Planın bu durumlarda dağılması planın başarısızlığı değil, normal.

Seyahatte iskeleti küçült. Kalkış saati aralığı, öğünler ve yatış öncesi sakin yarım saat, bu üçü taşınabilir. Geri kalan gün tamamen esnek olabilir. Çocuğun yatağı, battaniyesi ya da bir oyuncağı yanında gelsin. Yeni bir ortamda DEHB'li çocuklar çoğu zaman daha huzursuz oluyor ve her şeyi kurallara bağlamak daha çok zorlanmaya yol açıyor.

Planı sürdürmek için ben olsam kendime bir "yüzde yetmiş" payı tanırdım. Haftanın üçte ikisi planda gidiyorsa iyi. Bir gün bozulduğunda ertesi gün yeniden başlamak suçlama istemeden de mümkün. Plan kaçırılınca çocuğa kızmak ya da "bu sefer de başaramadık" demek, planı bir değerlendirme aracına çevirir. Davranışsal yaklaşımlarda olumlu dikkat ve tutarlılık yinelenen bir tema (Daley ve arkadaşlarının derlemesi bunu özetliyor), ve yazın küçük bir planı tutarlı yürütmek de bu çerçevede düşünülebilir.

Yetişkin tarafı da önemli. Hepsini tek başına taşıyan bir yetişkin planı üç hafta sonra bırakıyor. Planın birkaç parçasını başka birine (diğer ebeveyn, büyükanne, bakıcı, abla) devretmek, bir parçasını çocuğa vermek ve geri kalanını gevşek tutmak daha sürdürülebilir. Planın en iyi hali, yetişkinin de katlanabildiği hali.

Bir de ilaç tarafı var. Bazı aileler yazın ilaca ara veriyor, bazıları vermiyor. Ben bu konuda bir şey söyleyemem, bu hekimle konuşulacak bir karar. Ama ara verilecekse ya da doz ayarlanacaksa, planın uyku, öğün ve hareket tarafı o kararla birlikte düşünülmeli.

Bana kalan

Yaz planında en çok vurgulamak istediğim şey şu: plan çocuğu doldurmak için değil, günü taşımak için var. Kağıdın her satırı dolu olması gerekmiyor. Benim için iyi bir yaz planı, çocuğun sabah kalkınca ne olacağını az çok bildiği, gün içinde en az bir kez nefesinin yettiğinden fazla hareket ettiği, akşam sakin bir geçişle yattığı ve arada gerçekten hiçbir şey yapmadığı bir plan.

İkinci olarak, uykuya ve sabit kalkış saatine plan dışı bir değer biçiyorum. Bütün diğer etkinlikleri iyi kuran ama uyku saatini kaçıran bir yaz, eylülde çocuğa ve aileye pahalıya geliyor. Etkinlik fikirlerinden vazgeçip yalnızca üç sabiti koruyabileceğin bir yaz bile, plansız bir yazdan çoğu zaman daha iyi gidecektir. Bunu bir kanıt olarak değil, gördüğüm ve okuduğum şeylerden çıkarılmış bir tercih olarak söylüyorum.

Üçüncü olarak, planı çocukla birlikte kurmaya değer buluyorum. Onunla oturup "bu yaz hangi üç şeyi yapmak istersin" sorusu, ona kendi yazının ortağı olduğunu söylüyor. Yüzme, bir arkadaşla gece uyumak, bir kule yapmak, bisikletle uzak bir yere gitmek, ne çıkarsa. Bunlar plana uygun bir hafta haline getirilebilir ve çocuk için yaz, sürekli yönlendirildiği bir üç ay yerine kendi tuttuğu bir hikaye olur. Çocuğun günlük hayatını ciddi biçimde etkileyen zorluklar yazın daha da artıyorsa, bu yazıdaki fikirler yerine hekimle ya da okul rehber öğretmeniyle konuşmak daha doğru.