Konu
Son araştırmalar
Yeni yayımlanan DEHB çalışmalarının Türkçe özetleri: ne bulundu, ne anlama gelir, neyi söylemiyor.
Bebeklikte bağırsak bakterisi ve DEHB riski
Bir doğum kohortunda, bebeğin ilk haftadaki bağırsak florasında Bifidobacterium düzeyi yüksekse 10 yaşında DEHB olması daha olası bulundu. Yazarlar bu ilişkinin bir kısmının, yenidoğanın kanındaki indol-3-laktik asit (ILA) adlı bir madde üzerinden işlediğini bildiriyor. ILA ile DEHB arasındaki ilişki iki bağımsız kohortta da görülmüş. Bu bir ilişki bulgusu: bakterinin DEHB'ye yol açtığını göstermiyor ve bu bulgudan çıkarılacak bir uygulama yok.
7 dkDEHB ilaçları ve beyin yapısı: ABCD çalışması
ABCD verisinde (8.762 çocuk) DEHB'nin kendisi beyin yapısında anlamlı bir fark göstermedi. Amfetamin ve metilfenidat kullanımı ise az sayıda bölgede daha düşük yüzey alanıyla, amfetamin bir bölgede daha düşük hacimle, metilfenidat bir bölgede daha yüksek hacimle ilişkili çıktı. Yazarlar, ilaç ilişkilerinin yönünün genel olarak DEHB ilişkilerinin tersi olduğunu ve bunu 'zayıflama' (attenuation) diye adlandırıyor. Özet ilaçların beyne zarar verdiğini ya da yarar sağladığını söylemiyor, bu bir ilişki bulgusu.
6 dkDEHB'in seyri ve beyinde glutamat gelişimi
Translational Psychiatry'de yayımlanan bir çalışma, 161 katılımcıda beynin medial prefrontal bölgesindeki glutamat düzeyine bakmış. Kalıcı DEHB'si olanlarda bu düzey yaşla birlikte artıyor, DEHB'si geçenlerde ve hiç DEHB'si olmayanlarda ise azalıyor. Glutamat değişimi, varsayılan mod ağı ile alt beyin bölgeleri arasındaki bağlantı değişimleriyle de ilişkili bulunmuş. Yazarlar bunun kalıcı DEHB'de glutamatın olgunlaşmasının farklı seyrettiğine işaret edebileceğini söylüyor. Bu bir grup ortalaması, tek tek bir kişi için tanı ya da öngörü aracı değil.
7 dkDEHB sıklığı: 204 ülkede 20 yaş altı küresel yük
Küresel Hastalık Yükü 2021 verisiyle yapılan çalışmaya göre 2021'de 20 yaş altında yaklaşık 46,9 milyon kişide DEHB vardı ve küresel yaygınlık yüzde 1,78 olarak tahmin edildi. Yaygınlık erkeklerde kızlardan belirgin biçimde yüksek çıktı (yüzde 2,52 ve yüzde 0,99), 1990'dan 2021'e ise yalnızca hafif bir düşüş görüldü. Yazarlar yöntem sınırlılıkları nedeniyle gerçek sayıların bu tahminden yüksek olabileceğini de belirtiyor. Bu, tek tek çocukları muayene eden bir çalışma değil, modellenmiş bir tahmin.
6 dkDEHB ve toplumsal dışlanma: orta yaşta ruhsal sıkıntı
İngiltere'de 1970'te doğan 17.196 kişinin 46 yaşına kadar izlendiği çalışmada, on yaşında yüksek DEHB özelliği gösterenlerin yetişkinlikte daha yüksek psikolojik sıkıntı yaşama olasılığı daha fazlaydı. Orta yaşta klinik açıdan anlamlı sıkıntı olasılığı yüksek DEHB özelliği olanlarda yaklaşık yüzde 27, olmayanlarda yaklaşık yüzde 18 olarak tahmin edildi. Bu farkın bir kısmı, 34 yaşında ölçülen toplumsal dışlanmayla açıklandı: sağlık, ilişkiler, ekonomi ve hizmetlere erişim alanlarında dışlanma bir aracı yol olurken siyasi dışlanma olmadı. Yazarlara göre dışlanma uzun vadeli ruh sağlığı sonuçlarının bir belirleyicisi olabilir.
6 dkDEHB ve psikoz riski: kimin yakın takibe ihtiyacı var?
Molecular Psychiatry'de yayımlanan bir görüş makalesi, DEHB'de bipolar bozukluk, psikoz ve şizofreni riskinin belirgin biçimde yüksek olduğunu (odds oranı 4,7-8,9) ama bunun sık göz ardı edildiğini söylüyor. Yine de DEHB'lilerin yalnızca bir kısmı bu bozukluklardan birine geçiş yapıyor ve kimin geçeceğini önceden ayırt edecek bir yöntem henüz yok. Yazarlara göre metilfenidatın tedavi dozlarında kullanımı bu riskle ilişkili görünmüyor, amfetamin grubu için ise belirsizlik sürüyor. Makalenin asıl çağrısı, DEHB'li kişilerin bu açıdan da akılda tutulması ve riski yüksek olanların uzman takibine alınması.
6 dkDEHB ve sonraki sağlık sorunları: Finlandiya verisi
Finlandiya'da 1987'de doğan 52.594 kişinin otuz üç yaşına kadar izlendiği çalışmada, on sekiz yaşından önce DEHB tanısı alanlarda incelenen 17 sağlık sonucunun hepsinde risk daha yüksek çıktı. Yaş, cinsiyet, doğum ağırlığı, aile durumu ve okul başarısı hesaba katılıp çoklu test düzeltmesi yapılınca beş sonuç ayakta kaldı: nevrotik bozukluklar, madde kullanım bozukluğu, zehirlenme, duygudurum bozuklukları ve epilepsi. Eksik veri tamamlanınca psikotik bozukluklar da listeye girdi. Yazarlara göre yük ruhsal ve nörolojik tanılarda artıyor, bedensel hastalıklarda görünüşe göre artmıyor. Bu bir gözlem çalışması, yani nedeni göstermiyor ve tek tek kişiler hakkında kehanette bulunmuyor.
7 dkEbeveynde DEHB ve çocuğun sağlığı: İsveç verisi
İsveç'te 2000-2014 arasında doğan 1,16 milyon çocuğun kayıtlarına dayanan çalışmada, ebeveyni DEHB'li olan çocuklarda 24 olumsuz sonucun çoğu daha yüksek oranlarda görüldü. Artış ruhsal tanılarda, davranışsal sonuçlarda ve bedensel hastalıklarda vardı, hem anne hem baba DEHB'liyse en yüksekti. Çocuğun kendi DEHB'si hesaba katılınca ilişkiler zayıfladı ama çoğunda kaybolmadı. Bu bir kayıt çalışması: birlikte görülmeyi gösteriyor, nedenini ya da kimin sorumlu olduğunu göstermiyor. Özet mutlak oranları vermiyor, yani hız oranı tek başına ‘bu çocuk yaşayacak’ demek değil.
7 dkHamilelikte beslenme ve çocukta DEHB: genetik karışım
Gözlemsel çalışmalar hamilelikte sağlıksız beslenmeyle çocukta DEHB arasında bir ilişki bulmuştu. Bu çalışma, ilişkinin bir kısmının genetik karışımdan gelip gelmediğine anne, baba ve çocuk üçlülerinin genetik verisiyle baktı. En küçük kohortta (437 üçlü) anne tarafında koruyucu görünen bir işaret çıktı, ama 41.580 ve 1.211 üçlülük iki kohortta aynı sonuç tekrarlanmadı. Yazarlar bu sonuçların nedensel bir yolu desteklemediğini, genetik karışımın ilişkiyi şişirebileceğini söylüyor. Bu, annelerin suçlanamayacağı anlamına geliyor, ama beslenmenin hiç etkisi olmadığının kanıtı da değil.
6 dkMetilfenidat ve damar endoteli: hücre çalışması
Bu çalışma kalp krizi ya da inme riskini ölçmedi. İnsan beyin ve aort damar hücrelerine laboratuvarda metilfenidat uyguladı. Tedavi düzeyindeki derişimlerde bile hücrelerin von Willebrand faktörü ve doku plazminojen aktivatörü salgısı arttı, yazarlar bunu endotel aktivasyonu olarak yorumluyor. Tedavi düzeyinin üstündeki derişimlerde ise damar bariyeri bozuldu. DEHB'li çocuklarda ilaç alanlarda kanda von Willebrand faktörü daha yüksekti, yetişkinlerde bu görülmedi. Yazarlar bulguların doğrulanması için başka çalışmalar gerektiğini söylüyor.
6 dkPsikoz öyküsü ve DEHB ilacı: İsveç kayıt çalışması
İsveç'te yapılan bir ulusal kayıt çalışması, geçmişinde psikoz olan 3.770 yetişkini inceledi. Uyarıcı ilaç ya da atomoksetin başlandıktan sonraki altı ayda psikotik olayların oranı, başlamadan önceki altı aya göre farklı çıkmadı (oran 0,95, güven aralığı 0,84-1,08). Sonuç, cinsiyete, yaşa ve ilaç grubuna göre ayrı bakıldığında da benzerdi. Bu, ilacın bu grupta psikozu artırmadığına işaret eden bir gözlem, ama deney değil ve kısa bir süreyi kapsıyor.
5 dkTrigeminal sinir uyarımı DEHB'de işe yarıyor mu?
Alına takılan ve geceleri çalışan trigeminal sinir uyarımı cihazı, 150 çocuk ve ergenle yapılan çift kör, sahte cihazlı bir denemede DEHB belirtilerinde gerçek cihazla sahte cihaz arasında anlamlı bir fark yaratmadı. Ciddi yan etki bildirilmedi ve yan etkiler iki grupta benzerdi. Yazarların sonucu şu: cihaz güvenli, ama klinik etkinlik gösteremedi. ABD'de 2019'da verilen izin 62 çocuklu küçük bir pilot çalışmaya dayanıyordu, bu çalışma o sonucu doğrulamadı.
6 dkÜniversitede DEHB: erteleme, tükenme ve bırakma niyeti
Macaristan'da 1879 üniversite öğrencisiyle yapılan bir anket çalışması, öğrencileri DEHB belirtilerine göre dört gruba ayırdı. Hem dikkatsizlik hem hiperaktivite/dürtüsellik belirtisi bildiren birleşik grup, en yüksek sorunlu erteleme ve ego tükenmesi düzeylerini bildirdi. Hiperaktif-dürtüsel grup ve düşük belirtili grup ise en yüksek uyumlu erteleme puanını bildirdi. Yazarlar uyumlu ertelemenin bazı profillerde koruyucu ya da telafi edici bir strateji olabileceğini öne sürüyor. Bu bir anket çalışması: tanı değil belirti bildirimi ve neden sonuç ilişkisi yok.
6 dkYetişkin DEHB ve depresyon: poligenik skor ne gösterdi?
Yetişkin DEHB'li 894 kişiyle 1.026 sağlıklı kontrolü karşılaştıran bu çalışmada hem DEHB hem depresyon için hesaplanan genetik skorlar DEHB'yle ilişkili çıktı. DEHB'li kişiler arasında ise yalnızca depresyonun skoru, yaşam boyu depresyon geçmişiyle ilişkiliydi. Yazarlar buradan, DEHB ile depresyonun birlikte görülmesinin DEHB'nin kendi nörogelişimsel yapısından çok depresyona genetik yatkınlıkla bağlantılı olduğunu düşünüyor. Bu skorlar bir kişiye tanı koymaz ve bir kişinin depresyona gireceğini öngörmez, yalnızca gruplar arasındaki ortalama farkı gösterir.
6 dkDEHB neden olur? Sebepleri ve sebep olmayanlar
DEHB'nin tek bir sebebi yok. Bugünkü tablo büyük ölçüde kalıtımı işaret ediyor: ikiz ve aile çalışmalarına dayanan derlemeler kalıtım oranını yaklaşık yüzde 74 olarak bildiriyor ve bu psikiyatrideki en yüksek oranlardan biri. Tek bir DEHB geni bulunmuyor; etkisi çok küçük yüzlerce genetik değişkenin toplamından söz ediliyor. Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı gibi bazı doğum öncesi etkenlerle ilişki bildiriliyor, ancak ilişki bulmak nedensellik kanıtlamıyor. Ebeveynlik tarzı, şeker tüketimi ve ekran süresi DEHB'ye yol açmıyor.
5 dkDEHB'de az bilinen yöntemler: umut vadedenler ve sönenler
Beyaz ve pembe gürültü DEHB'lilerde laboratuvar görevlerinde küçük bir yarar sağlıyor, DEHB'si olmayanlarda ise performansı düşürüyor. Melatonini doğru saatte almak iç saati öne alıp belirtileri biraz azaltabiliyor, ama karar hekimde. Tedavi oyunlarının kanıtı şirket destekli ve sınırlı. Evde beyin uyarımı (tDCS) tek bir umut verici deneyde çalıştı ve hala deneysel. Trigeminal sinir uyarımı ise büyük bir çalışmada sahte cihazdan farklı çıkmadı.
10 dk