Çocukta DEHB mi, yaşa uygun hareketlilik mi: nasıl ayrılır

“Çocuğum çok hareketli, DEHB olabilir mi?” sorusu aileler için doğal. Karşı soru da aynı derecede doğal: “Her hareketli çocuğa DEHB tanısı mı konuyor?”

İkisinin de doğru bir yanı var. Bu yazı ayrımın nasıl yapıldığını, neden zor olduğunu ve neden hem aşırı hem eksik tanı kaygısının birlikte gerçek olduğunu anlatıyor. Tanı sürecinin kendisi için çocuklarda DEHB tanısı nasıl konur yazısı var.

Hareketlilik tek başına yetmez

DSM-5'e göre tanı için belirtilerin sayısı kadar şunlar da gerekir:

• Belirtilerin gelişim düzeyine uygun olmaması: yaşıtlara göre belirgin fazla.
• Belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması.
• En az iki ortamda görülmesi (ev, okul, akraba ortamı).
• Sosyal, okul ya da günlük işleyişte gerçek bir bozulma.
• Başka bir durumla daha iyi açıklanamaması.

Bir çocuk sınıfta çok hareketli olabilir ama evde sakin; okulda sorun çıkarmaz ama evde patlama yaşar; ya da iki ortamda da belirtileri vardır ama işleyişi bozmaz. Bu durumların her biri başka bir değerlendirme gerektirir.

Dikkatsiz tipi hareketlilik ölçütüyle bulamazsınız

Tablo bir yandan da şunu anlatıyor: bazı DEHB'li çocuklar hiç hareketli görünmez. Dikkatsizlik ağırlıklı tipte çocuk sessizce pencereden dışarı bakar, sorulanı duymaz, eşyalarını kaybeder. Kız çocuklarda DEHB yazısı bu sessiz tabloyu ayrıca anlatıyor. Yani “çok hareketli değil, o halde DEHB yok” sonucu da yanlış.

Sınıfın en küçüğü olmak

Aynı sınıfta, doğum tarihleri arasında on bir aya varan fark olabilir. Altı yaşında ve yedi yaşında çocuk arasındaki olgunluk farkı büyük.

Elder'in doğum tarihlerine dayanan çalışması ve Holland ile Sayal'ın sistematik derlemesi, sınıfta en küçük olan çocuklarda DEHB tanısı konma ve ilaç başlanma olasılığının yaşıtlarından daha yüksek olduğunu gösterdi. Bu, gelişimsel olgunluk farkının bazen DEHB belirtisi olarak okunabileceğine işaret ediyor.

Bu bulgu “DEHB uydurma” demek değil. Şunu söylüyor: tanıda çocuğu kendi sınıf yaşıtlarına değil, kendi yaşına göre değerlendirmek gerekiyor ve olgunluk farkı hesaba katılmalı. Küçük yaşta (özellikle okul başlangıcında) bir çocukta belirtiler varsa hekim bu etkiyi göz önünde tutmalı.

Aşırı tanı mı eksik tanı mı

Polanczyk ve arkadaşlarının dünya çapında yaptığı derleme, çocuk ve ergenlerde DEHB yaygınlığını yaklaşık yüzde beş civarında tahmin etti. Sayal ve arkadaşlarının Lancet Psychiatry derlemesi ise hem eksik hem aşırı tanı sorununun bir arada var olabildiğini vurgular: bazı çocuklar gereğinden geç ya da hiç tanı almıyor (özellikle kızlar ve dikkatsiz tip), bazılarına ise sınırda belirtilerle tanı konuyor.

Bu yüzden iki kaygıyı birlikte taşımak mümkün ve mantıklı:

• “Gereğinden fazla etiketlenmesin.”
• “Desteğe ihtiyacı olan çocuk fark edilmeden kalmasın.”

Bu iki kaygı birbirinin zıddı değil; ikisi de doğru, kaliteli bir değerlendirmenin neden gerekli olduğunu gösteriyor.

Ayrımda neye bakılır

Hekim ve aile için işe yarayan sorular:

• Belirtiler ne zamandır var, ne zaman başladı? Yeni mi, yoksa yıllardır mı?
• Hangi ortamlarda var, hangi ortamlarda yok? Çocuğun ilgisini çeken bir iş sırasında da mı?
• Sınıf arkadaşları ve yaşıtlar arasında belirgin farklı mı? Yoksa sınıfın tamamı hareketli mi?
• Uyku, beslenme, kaygı, işitme ve görme gibi başka bir neden var mı?
• Evde ya da okulda yakın dönemde büyük bir değişiklik oldu mu?
• İşleyişi ne kadar bozuyor: not, arkadaşlık, ev düzeni?
• Ailede DEHB ya da benzer bir öykü var mı?

Beklemek bir seçenek olabilir

Sınırda bir tabloda hekim hemen tanı koymak yerine bir süre izlemeyi ve gözleme dayalı destek önermiş olabilir. Bu, “önemsememe” değil; tanıyı daha sağlam koymak için bir yoldur. Bu süreçte evde ve okulda yapılabilecek düzenlemeler çocuğa zaten yarar. Okul öncesi dönemde DEHB yazısı bu bekleme-ve-destek yaklaşımını örnekliyor.

Ailenin yapabileceği

• Çocuğun yaşını ve sınıf içindeki göreceli yaşını düşünün.
• Hekime “yalnızca hareketlilik” değil, işleyişe ilişkin somut örnekler verin.
• Öğretmenle ortak bir gözlem yapın. Öğretmenle görüşmek yazısı hazırlığı anlatıyor.
• Tanı konursa bu çocuğu tanımlayan değil, ona destek bulmanın bir yolu olarak görün.

Bu yazı bilgi amaçlıdır; çocuğunuz için karar onu değerlendiren hekime aittir.