DEHB'li çocukta öfke patlamaları: o anda ne yapılır
Küçük bir şey için başlayan çığlık, atılan eşya, ağlama. DEHB'li çocukta öfkenin arkasındaki mekanizma ve patlama anında ve sonrasında işe yarayan adımlar.
Patlama anı ve sonrası: protokol6 adım
- Önce kendi sesini ve vücudunu yavaşlat. Sesi alçaltmak, yavaş konuşmak ve çocuğun yüksekliğine inmek sinir sistemine “tehlike yok” sinyali verir. Bağırmak çocuğun yükselişini besler.
- Güvenliği sağla, uyaranı azalt. Çevredeki kırılacak eşyayı uzaklaştır, ekranı ve gürültüyü kapat, kalabalıktan çıkar. Çocuğa dokunmak onu daha çok yükseltiyorsa dokunma.
- Kısa ve tek cümleyle adlandır. “Çok kızdın.” “Bunu istemedin.” Uzun açıklama ve ahlak dersi yok. Ne olduğunu çocuk adlandırınca öfke biraz yer değiştirir.
- Sakinleşme için yer ve zaman ver. Çocuğun kendi köşesi, battaniye, su ya da yavaş nefes gibi önceden birlikte seçilmiş bir seçenek. Bunu patlamanın ortasında değil, sakin bir anda kurmuş olmak gerekir.
- Konuşmayı çocuk sakinleştikten sonra yap. Ne olduğunu, bir dahaki sefer ne yapılabileceğini kısaca konuş. Suçlayıcı değil, birlikte çözen bir dil kullan.
- Onar ve kayıt tut. Gerekli ise kırılanı birlikte topla, özür dilemek yerine “düzeltmeye” odaklan. Patlamaları tetikleyen saat, durum ve yorgunluğu not et; desen çıkar.
Bu yazıda 6 bölüm var
Market kasasında tek bir “hayır”. Ardından yerde bir çocuk, çığlık, yayılan bakışlar. Ebeveyn için o anın tek hedefi genellikle bir an önce bitirmek olur.
Bu yazı, DEHB'li çocuklarda öfke patlamalarının neden olduğunu ve o anda ve sonrasında ne yapılabileceğini anlatıyor. Yetişkin versiyonu için DEHB'de öfke patlamaları yazısına bakabilirsiniz.
Neden bu kadar abartılı görünüyor
DEHB'de dikkat ve hareketlilik kadar, duygu düzenleme de sık etkilenir. Shaw ve arkadaşlarının derlemesi, DEHB'li çocuk ve ergenlerde duygu düzenleme güçlüğünün yaygın olduğunu ve işlev kaybıyla ilişkili olduğunu bildirir. Barkley gibi bazı araştırmacılar duygusal dürtüselliği DEHB'nin çekirdek özelliklerinden biri sayar; bu görüş tanı ölçütlerinde yer almasa da klinikte yaygın biçimde dikkate alınır.
Mekanizmayı basitleştirirsek: duygu hızla yükselir, “dur, düşün” diyen fren geç devreye girer. Çocuk o anda ne istediğini ya da neden öfkelendiğini söyleyecek durumda değildir.
Şu şeyler eşiği düşürür:
- açlık, yorgunluk ve yetersiz uyku
- aşırı uyaran: gürültü, kalabalık, ekran
- ani geçişler: oyunu bırakmak, eve gitmek
- ardı ardına küçük hayal kırıklıkları
- ilaç etkisinin geçtiği saatler. Hekimle konuşulması gereken bir konudur.
Patlama anında yapılacaklar
Patlama anı öğretme anı değildir. Hedef, çocuğun güvende ve daha çabuk sakinleşmesidir.
Kendi sakinliğini koru. Çocuğun sinir sistemi, ebeveynin sesinden ve yüzünden bilgi alır. Sesin yükselirse çocuğun yükselişi sürer. Derin bir nefes alıp yavaş konuşmak, o anda yapabileceğin en etkili şey.
Güvenliği ve uyaranı yönet. Kırılabilecek şeyleri uzaklaştır. Gürültüyü azalt, kalabalıktan çık. Bazı çocuklar dokunulmaktan rahatlar, bazıları daha çok yükselir; çocuğunu tanıyorsun.
Az konuş. “Çok kızdın” gibi tek cümle yeter. Neden böyle yaptığını ya da neden yanlış olduğunu bu anda tartışmak işe yaramaz.
Pazarlık etme, ödünü sonra tartış. Patlamayı sonlandırmak için verilen ödün çocuğa “patlayınca olur” mesajı verebilir. Karar sakin anda verilir.
Sakin bir anda hazırlanmak
Patlamanın ortasında yeni bir şey öğretemezsin. Bu yüzden sakin zamanlarda şunları kurabilirsin:
- Birlikte seçilmiş bir sakinleşme köşesi: yastık, battaniye, bir kitap. Ceza yeri değil, sığınak.
- Basit bir öfke ölçeği: “küçük, orta, büyük” gibi üç basamaklı bir kart. Çocuk kendi seviyesini işaret eder.
- Önceden denenmiş sakinleşme yolları: yavaş nefes, suyla yüz yıkamak, sıkıca sarılmak. Hangisi işe yarıyorsa onu kullan.
- Geçişlerden önce uyarı. Okul öncesi dönemde DEHB yazısındaki geçiş uyarısı yöntemi her yaşta işe yarar.
Patlamadan sonra
Çocuk sakinleşince kısa bir onarım yapılır.
- Önce ilişkiyi toparla: bir sarılma ya da “buradayım” cümlesi.
- Ne olduğunu iki üç cümleyle özetle. Suçlamak yok.
- Bir dahaki sefer için tek bir şey konuş: “Bir dahaki sefer kızdığında köşene gidebilirsin.”
- Gerekirse sonucu uygula: kırdığı şeyi birlikte toplamak gibi, makul ve zararla bağlantılı bir şey. Aşağılayıcı ya da ağır cezalar işe yaramaz ve ilişkiyi bozar.
Bu başlık ebeveyn eğitimi programlarında sistematik olarak öğretilir ve değerlendirmelere göre davranış sorunlarını azaltır.
Kendine de bakmak
Sürekli patlama yaşayan bir evde ebeveynin de tükenmesi çok yaygındır. Kendine kızmak ve “neden başarılı olamıyorum” diye düşünmek buna eklenir. DEHB'li ebeveyn olmak yazısı, ebeveynin kendisinde de DEHB olduğu durumu anlatıyor, ama tükenme konusu herkes için geçerli.
Ne zaman destek alınmalı
Şu durumlarda çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmak gerekir:
- patlamalar çok sık ve çok şiddetliyse
- çocuk kendine ya da başkasına zarar veriyorsa
- okuldan ya da arkadaşlardan dışlanma başladıysa
- patlamalar uykusuzluk, kaygı ya da depresif belirtilerle birlikte görülüyorsa
Bu yazı bilgi amaçlıdır; çocuğunuz için karar onu değerlendiren hekime aittir.
Sık sorulanlar
- DEHB'li çocuk neden küçük şeye bu kadar öfkelenir?
- Duygu düzenleme DEHB'nin sık eşlik eden bir yanıdır: duygu hızla yükselir, frenleme yetisi gecikir. Yorgunluk, açlık ve aşırı uyaran eşiği düşürür.
- Patlama sırasında ceza vermek işe yarar mı?
- Patlama anında verilen ceza genellikle yükselişi artırır ve çocuğun öğrenmesini sağlamaz. Sakinleştikten sonra sonuçlar ve çözüm konuşulur.
- Patlamadan sonra ne söylenmeli?
- Kısa ve suçlamasız bir cümle: ne olduğunu, ne hissettiğini, bir dahaki sefer ne yapılabileceğini konuşun. Ahlak dersi vermek çocuğun savunmaya geçmesine yol açar.
- Ne zaman uzmana başvurmalı?
- Patlamalar çok sık ve şiddetliyse, çocuk ya da başkası zarar görüyorsa, okul ve arkadaşlıklar etkileniyorsa çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmak gerekir.
Yeni yazılardan haberdar ol
Yeni yazı yayınladığımda haber vereyim. Reklam yok, başka bir şey yok.