DEHB'li çocukta ödül sistemi: jeton tablosu nasıl kurulur
Ödül tablosu neden ilk hafta çalışıp sonra çöker? Davranışsal ebeveyn eğitiminin temelindeki jeton sistemini adım adım ve sık yapılan hatalarla anlatıyor.
Jeton sistemi kurma: protokol6 adım
- En fazla üç davranış seç. Somut ve gözlenebilir olsun: “diş fırçaladı”, “ayakkabılarını giydi”. “İyi davran” gibi genel hedefler çalışmaz.
- Çocukla birlikte ödül menüsü yap. Küçük, orta ve büyük ödüller: ek oyun zamanı, seçtiği yemek, ebeveynle özel bir etkinlik. Çocuğun seçtiği ödül daha motive eder.
- Jetonu davranıştan hemen sonra ver. Gün sonuna bırakılan ödül küçük çocuk için bağlantısını yitirir. Anlık geri bildirim sistemin kalbi.
- Kazanmayı sık, ödülü ulaşılabilir tut. İlk haftalarda çocuk gün içinde birkaç kez jeton kazanabilmeli. Çok uzak bir ödül motivasyonu bitirir.
- Kazanılan jetonu geri alma. Hata olduğunda o an jeton verilmez ama daha önce kazanılan geri alınmaz. Kazanılanı kaybetmek sisteme güveni bozar.
- Haftalık gözden geçir, gerektiğinde değiştir. Çocuk sıkılabilir ya da hedef kolaylaşmış olabilir. Ödül menüsünü yenile, davranışı değiştir, zorluğu hafif artır.
Bu yazıda 6 bölüm var
Evin buzdolabında renkli bir tablo asılı. Üç hafta önce heyecanla hazırlandı. Şimdi üzerinde son işaretlenen gün iki hafta öncesi.
Ödül tabloları çok kurulur ve çok çöker. Bunun nedeni genellikle fikrin yanlış olması değil, kurulumdaki birkaç ayrıntı. Bu yazı, davranışsal ebeveyn eğitiminin temel araçlarından jeton sistemini ve sık yapılan hataları anlatıyor.
Neden ödül
DEHB'de gecikmiş ödülün motivasyon gücü zayıf. “Notlar iyi olursa yaz tatilinde bisiklet alırız” gibi uzak hedefler çocuğu bugünkü işe yönlendirmekte zorlanır. İş gerçekleşir ama ödül çok geç gelir.
Jeton sistemi bu boşluğu kapatır: davranışın hemen arkasından küçük, görünür bir ödül verir ve bu küçük ödüller zamanla daha büyük ödüle çevrilir. Fabiano ve arkadaşlarının meta-analizi ile Pelham ve Fabiano'nun değerlendirmesi, davranışsal yaklaşımların (ödül, öngörülebilir sonuçlar, ebeveyn eğitimi) DEHB için iyi desteklendiğini bildirir.
Kurulum
Yukarıdaki adımların ayrıntısı:
Davranış sayısı. Bir anda her şeyi düzeltmeye çalışmak sistemi çökertir. Üç davranış, çocuğun ve ebeveynin takip edebileceği sınır. Örneğin sabah için: yataktan kalkma, giyinme, diş fırçalama. Sabah düzeni için DEHB'li çocukta sabah rutini yazısı yardımcı.
Somutluk. “Odanı topla” yerine “yerdeki giysiler sepetin içinde”. Çocuk neyi yapacağını ve ne zaman bittiğini görebilmeli.
Jeton biçimi. Çocuğun yaşına göre: yapıştırma, boncuk, bir kavanoza atılan bozuk para, çizelgede yıldız. Görünür olması ve dokunulabilir olması küçük çocuklar için fark yaratır.
Ödül menüsü. Çocukla birlikte, üç kademede: küçük (hemen), orta (birkaç gün), büyük (hafta sonu). Maddi olması gerekmez; yarım saat daha oyun, ebeveynle birlikte yapılacak bir etkinlik, seçtiği yemek.
Sık yapılan hatalar
- Çok davranış. Çocuk neye odaklanacağını bilmez.
- Gecikmiş ödül. Gün sonunda “bugün ne kadar iyiydin” hesabı küçük çocuklar için soyut kalır.
- Jeton geri almak. Kazanılanı geri almak, çocuğa sistemin güvenilmez olduğunu öğretir ve vazgeçmesine yol açar.
- Ödülü başka şeylerle bağlamak. Gerekli olan temel şeyler (yemek, uyku, sevgi) ödül olarak kullanılmaz.
- Düzensizlik. Bazı günler uygulanıp bazı günler unutulan sistem çalışmaz. Küçük başla ama tutarlı ol.
- Sistemi yenilememek. Ödül menüsü ve hedefler zamanla sıkıcılaşır; birkaç haftada bir yenilemek gerekir.
Övgü ve ödül birlikte
Her jetonun yanında kısa ve belirgin bir övgü olsun: “Ayakkabılarını kendin giydin, aferin.” Zamanla jetona gereksinim azalır, sosyal övgü kalır. Ebeveyn eğitiminde bu “olumlu dikkat” olarak geçer ve sistemin yarısını oluşturur.
Daley ve arkadaşlarının güncel uygulama rehberi, ebeveyn eğitiminin DEHB'li çocuklarda ebeveyn davranışını ve çocuğun davranış sorunlarını iyileştirdiğini, ama çekirdek DEHB belirtilerinde etkinin daha sınırlı olduğunu vurgular. Yani ödül sistemi her şeyi çözmez; hedeflenen davranışlarda ve ilişkide fark yaratır.
Sonuçlar
Ödüllerle birlikte hafif ve tutarlı sonuçlar da kullanılabilir. Örneğin yönergeye uymadığında ekran hakkının kısalması gibi. Bunların:
- önceden bilinmesi
- davranışla bağlantılı olması
- sakin bir sesle uygulanması
- uzun ve ağır olmaması
gerekir. Ağır cezalar kısa vadede bastırır ama davranışı öğretmez ve ilişkiyi zedeler. Öfke anı için öfke patlamaları yazısı var.
Ne zaman destek alınmalı
Kendi başınıza kurmanız zor geliyorsa, sistem ısrarla çöküyorsa ya da çocukla ilişkiniz gerginleşiyorsa, ebeveyn eğitimi veren bir uzmandan destek almak mantıklı. Bu eğitimlerin ne içerdiği ebeveyn eğitimi programları yazısında.
Bu yazı bilgi amaçlıdır; çocuğunuz için karar onu değerlendiren hekime aittir.
Sık sorulanlar
- Jeton sistemi gerçekten işe yarıyor mu?
- Davranışsal müdahale araştırmalarında jeton ve ödül tabanlı yaklaşımlar DEHB'li çocuklarda davranış üzerinde iyi desteklenen yöntemler arasındadır. Etkisi doğru kurulduğunda belirgin, yanlış kurulduğunda hızla sönüyor.
- Çocuğu ödüllendirmek rüşvet midir?
- Hayır. Rüşvet, kötü davranış sürerken verilir. Ödül sistemi, önceden belirlenmiş iyi davranışı pekiştirir. Zamanla sosyal övgü ve doğal ödüller ön plana çıkar.
- Tablo bir hafta sonra neden bırakılıyor?
- Yenilik etkisi geçince ilgi azalır. DEHB'li çocukta ödül sistemlerinin sıkıcılaşma hızı yüksektir; ödülleri ve hedefleri belirli aralıklarla yenilemek gerekir.
- Ceza hiç kullanılmamalı mı?
- Hafif ve tutarlı sonuçlar (örneğin ekran hakkının kısalması) ödüllerle birlikte kullanılabilir. Ancak ağır ve sert cezalar etkisizdir ve ilişkiyi bozar.
Yeni yazılardan haberdar ol
Yeni yazı yayınladığımda haber vereyim. Reklam yok, başka bir şey yok.