Kız çocuklarda DEHB neden geç fark edilir

Sınıfta bir çocuk sürekli kalkıyor, ses çıkarıyor, arkadaşlarının defterini karıştırıyor. Öğretmen birkaç hafta içinde veliyi çağırıyor.

Aynı sınıfta başka bir çocuk pencereye bakıyor, kalemini kemiriyor, soruyu iki kez sordurtuyor. Not defterinde “çok dalgın” yazıyor. Kimse veliyi çağırmıyor.

DEHB'de ikinci çocuğun gözden kaçma ihtimali, birincisinden belirgin biçimde fazla. Bu yazı özellikle kız çocuklar için neden öyle olduğunu anlatıyor.

Tanıdaki fark gerçek mi

Klinik başvurularda DEHB tanısı alan erkek çocuk sayısı kızlardan fazla. Ama başvuru sayısı, hastalığın gerçek dağılımını yansıtmayabilir. Quinn ve Madhoo'nun derlemesi, kızların ve kadınların DEHB'sinin “gizli tanı” olarak kaldığını, çünkü belirtilerin farklı göründüğünü ve ölçüt ile beklentilerin erkek örneklerinden türediğini anlatıyor.

Bugünkü görüş, DEHB'nin kızlarda daha seyrek olduğundan çok, kızlarda daha geç ve daha az tanındığı yönünde. Bunu söylerken kesin bir oran vermiyorum; çalışmalar arasında fark var.

Kızlarda nasıl görünür

Belirtiler aynıdır, ama sunum farklı olabilir.

• Dikkatsizlik ağırlıklı tablo daha sık. Hareketlilik ve dürtüsellik yerine dalgınlık, unutkanlık, dağınık çanta ve defter, sözel yönergeleri kaçırma.
• Hiperaktivite içe dönük. Yerinden kalkmak yerine sürekli konuşmak, saç ya da tırnakla uğraşmak, iç huzursuzluk.
• Telafi. Dikkat zorluğunu fazla çalışarak, mükemmeliyetçilikle ve kontrol listeleriyle kapatmaya çalışmak. Notlar iyi olabilir, bedelini kimse görmez.
• Duygusal tepkiler. Eleştiriye aşırı duyarlılık, kolay ağlama, kaygı. Bunlar kız çocuğu için “duygusal” diye okunup DEHB ile ilişkilendirilmez.
• Sosyal alan. Ayrıntı kaçırma ve sözü kesme, arkadaşlıkta yanlış anlaşılma. DEHB ve arkadaşlık yazısı bu başlığı daha geniş ele alıyor.

Bu belirtiler tek başına tanı değildir. Kaygı, depresyon, uyku sorunu ve öğrenme güçlüğü de benzer görünebilir; hekim bunları ayırır.

Neden gözden kaçıyor

Üç neden birbirini güçlendiriyor.

Rahatsız etmiyorlar. Öğretmenin ve ailenin başvurduğu çocuk, çevresini zorlayan çocuktur. Sessiz kız çocuk bu eşiğe daha az takılır.

Beklentiler farklı. Kızlardan düzenli, dikkatli ve düzgün olmaları toplumda daha çok beklenir. Dağınıklık bir “karakter eksikliği” olarak yorumlanır, tıbbi bir bakış gelmez.

Ölçütler ve ölçekler erkek örneklerinden çıkmış. Klasik ölçekler sınıfta rahatsızlık veren davranışa odaklanır. İç huzursuzluk ve zihin dağınıklığını yakalamakta zayıf kalabilir.

Geç tanının bedeli

Hinshaw ve arkadaşlarının uzun süreli izlem çalışması, çocuklukta DEHB tanısı almış kızların genç yetişkinlikte işlevsellik, kendine zarar verme ve intihar girişimi açısından kontrol grubundan daha riskli olduğunu bildirdi. Bu bir kader değil; bir uyarı: çocuk yıllarca kendi zorluğunu yetersizlik olarak yorumlarsa özsaygı hasar görüyor.

Bu yüzden asıl hedef, tanı almak kadar, çocuğun “ben tembelim, ben yetersizim” anlatısını erken kırmak.

Ebeveyn ve öğretmen neye bakabilir

• Notlar iyi ama çocuk eve gelince bitkin mi, ödev saatlerce mi sürüyor?
• “Çok akıllı ama dağınık” cümlesi yıllardır tekrar ediyor mu?
• Çocuk tamamen yetişmek için kendine aşırı sert mi davranıyor?
• Unutma ve kayıp eşya sık ve yaşa göre fazla mı?
• Hata yapınca orantısız bir suçluluk ve ağlama var mı?

Bu soruların birkaçına “evet” cevabı bir uzman görüşmesi için yeterli bir nedendir. Süreç için çocuklarda DEHB tanısı nasıl konur yazısına bakabilirsiniz.

Kızlar ergenlikte daha da görünmez olabilir

Ergenlikte hormonal değişim, sosyal baskı ve artan okul yükü belirtileri bazen şiddetlendirir. Ergenlikte DEHB yazısında bunun nedenleri var. Çocuklukta fark edilmeyen kız, bu dönemde kaygı ya da depresyon tanısıyla karşımıza çıkabilir ve altta yatan DEHB uzun süre ayrı bir başlık olarak düşünülmeyebilir.

Sonuç

Çocuk sessizse sorun yok demek değildir. Çocuk başarılıysa rahat demek değildir. Kız ya da erkek, ölçülmesi gereken şey çocuğun ne kadar çevresini rahatsız ettiği değil, işlevinin ne kadar zorlandığıdır.

Bu yazı bilgi amaçlıdır; çocuğunuz için tanı kararı hekime aittir.