Ergenlikte DEHB: belirtiler, riskler ve aileye düşenler

İlkokulda "biraz hareketli ama idare ediyor" denen bir çocuk, ortaokulun ikinci yılında notları düşen, ödevleri kaçıran, sabah kalkamayan ve odasından çıkmayan bir gence dönüşebiliyor.

Aileler bu değişimi çoğu zaman ergenliğin kendisine bağlıyor. Bir kısmı gerçekten öyle. Ama bir kısmı, çocuklukta görece sessiz seyreden DEHB'nin, yük arttığında görünür hâle gelmesi.

Çocukluktan farkı ne

Ergenlikte DEHB belirtilerinin biçimi değişiyor.

Hareketlilik azalıyor. Sınıfta ayağa kalkmak, koşmak, tırmanmak çoğu gençte belirgin biçimde azalıyor. Yerini iç huzursuzluk, sıkılma ve sürekli uyarana ihtiyaç duyma alıyor.

Dikkat ve düzen öne çıkıyor. Birden fazla ders, proje, sınav tarihi, kurs ve sosyal hayat aynı anda yönetilmek zorunda. Yürütücü işlevlerin yükü birden artıyor.

Beklenti değişiyor. Çocuklukta ödevi hatırlatan, çantayı hazırlayan, takvimi tutan genelde bir yetişkin. Ergenlikte bu desteğin çekilmesi ve gencin kendi işini yönetmesi bekleniyor. DEHB'li bir genç için bu geçiş çoğu zaman erken geliyor.

Uzun izlem çalışmaları DEHB'nin seyrinin dalgalı olabildiğini gösteriyor: belirtiler bazı dönemlerde hafifleyip bazı dönemlerde yeniden belirginleşebiliyor (Sibley ve ark., 2022). Ergenlik, bu dalgalanmaların sık görüldüğü dönemlerden biri.

Okulda neler oluyor

Ergenlikte okul, DEHB'nin en görünür olduğu yer.

• Ödev ve proje takibi. Tarih kaçırmak, yarım bırakmak, son gece yetiştirmeye çalışmak.
• Uzun metinler ve sınav. Okuma yükü arttıkça dikkati sürdürmek zorlaşıyor.
• Dalgalı notlar. İlgi duyulan derste çok iyi, diğerlerinde çok düşük.
• Sabah geç kalmak. Ergenlikte zaten kayan uyku saati, DEHB'de daha da kayabiliyor.
• "Potansiyelini kullanmıyor" yorumları. Genç zeki görünüyor ama sonuç gelmiyor.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin klinik kılavuzu, ergenlerde değerlendirme yapılırken ailenin yanı sıra en az iki öğretmenden ya da okul personelinden bilgi alınmasını, madde kullanımı ve riskli davranışların da sorgulanmasını öneriyor (Wolraich ve ark., 2019).

Okuldaki düzenlemeler ve öğrenciler için işe yarayan yaklaşımlar okulda ve üniversitede DEHB yazısında ayrıntılı.

Ergenliğe özgü riskler

Ergenlikte bazı riskler DEHB ile birleşince önem kazanıyor.

Trafik. Ehliyet çağı, dikkat ve dürtüsellik belirtileriyle birleşiyor. Barkley ve Cox'un (2007) derlemesi, DEHB'de trafik ihlalleri ve kaza oranlarının daha yüksek olduğunu ve uyarıcı ilaç tedavisinin sürüş performansını iyileştirebildiğini gösteriyor. Direksiyonda telefon, gece sürüşü ve arkadaşlarla birlikte sürüş özellikle dikkat edilmesi gereken alanlar.

Sigara ve madde kullanımı. Lee ve arkadaşlarının (2011) meta analizi, çocuklukta DEHB tanısı alanların ergenlik ve yetişkinlikte nikotin ve bazı maddeleri kullanma olasılığının daha yüksek olduğunu gösteriyor. Ayrıntısı DEHB ve sigara yazısında.

Riskli davranışlar. Dürtüsellik ve uyaran arayışı, ergenlikteki sınır deneme eğilimiyle birleşince riskli sosyal ve cinsel davranışlar artabiliyor.

Duygu dalgalanmaları. Ergenliğin kendisi duygusal açıdan yoğun bir dönem. DEHB'deki duygu düzenleme güçlüğü bunu daha da belirginleştirebiliyor.

Kız çocuklarında içe dönük riskler. Hinshaw ve arkadaşlarının (2012) uzun izlem çalışması, DEHB'li kız çocuklarının genç yetişkinlikte kaygı, depresyon, yeme sorunları ve kendine zarar verme açısından daha yüksek risk taşıdığını gösteriyor.

Aile nasıl yaklaşmalı

Ergenlikte ailenin rolü değişiyor ama bitmiyor.

Kontrolü birden değil, kademeli devret. Çocuklukta ailenin kurduğu yapıyı bir anda çekmek, genelde çöküşle sonuçlanıyor. Takvimi birlikte kurmak, sonra gencin tutmasını izlemek, sonra tamamen bırakmak gibi aşamalı bir geçiş daha iyi çalışıyor.

Sistemi birlikte kur. Telefon hatırlatıcıları, ortak takvim, haftalık kısa bir gözden geçirme. Genç sistemi kendisi kurduğunda sahiplenme ihtimali daha yüksek.

Suçlamak yerine sorun çöz. "Yine unuttun" cümlesi çoğu zaman savunmaya ve kapanmaya yol açıyor. "Bunu bir daha kaçırmamak için ne işe yarar?" sorusu daha fazla kapı açıyor.

Güçlü yanları görünür tut. Sürekli düzeltilen bir genç, kendini "sorunlu" olarak tanımlamaya başlayabiliyor. İyi olduğu alanları fark etmek ve söylemek, öz değeri korumaya yardım ediyor.

Uykuyu koru. Ekranları yatak odası dışında şarj etmek, hafta sonu uyku saatinin çok kaymasını önlemek. Uyku bozuldukça her belirti ağırlaşıyor. Ayrıntısı DEHB ve uyku yazısında.

Genci karar sürecine dahil et. Tedavi, ilaç ya da okul düzenlemeleri konuşulurken gencin görüşünü almak, tedaviye uyumu da artırıyor.

Tedavi ergenlikte değişir mi

Kılavuzlar ergenlerde de psikoeğitim, gerekiyorsa ilaç ve davranışsal müdahalelerin birlikte ele alınmasını öneriyor (Wolraich ve ark., 2019).

Ergenliğe özgü birkaç konu var:

• Tedaviye uyum. Gençler ilaç kullanmayı bırakmak isteyebiliyor. Bunun sebeplerini konuşmak, karar vermeyi birlikte yürütmek önemli.
• Beceri odaklı destek. Ders çalışma, zaman yönetimi ve planlama becerilerine yönelik çalışmalar bu yaş grubunda özellikle işe yarıyor.
• Eşlik eden tablolar. Kaygı, depresyon ve öğrenme güçlükleri ergenlikte daha belirgin hâle gelebiliyor ve ayrıca değerlendirilmeli.

İlaç kararı ve seçimi hekimin işi; çerçevesi DEHB ilaç tedavisi yazısında.

Özet

Ergenlikte DEHB, hareketten çok düzen, zaman ve dikkat sorunlarıyla görünüyor. Artan okul yükü ve bağımsızlık beklentisi, daha önce idare eden gençleri zorlayabiliyor.

Riskler de değişiyor: trafik, madde kullanımı ve duygusal zorluklar önem kazanıyor. Aile için en işe yarayan yol, yapıyı bir anda çekmek yerine kontrolü kademeli olarak gence devretmek ve bunu suçlama değil birlikte sorun çözme diliyle yapmak.