Ergenlikte DEHB: belirtiler, riskler ve aileye düşenler

İlkokulda “biraz dalgın ama idare ediyor” denen bir çocuk, ortaokulun ikinci yılında notları düşen, ödevleri kaçıran, sabah kalkamayan ve odasından çıkmayan bir gence dönüşebiliyor.

Aileler bu değişimi çoğu zaman ergenliğin kendisine bağlıyor. Bir kısmı gerçekten öyle. Ama bir kısmı, çocuklukta görece sessiz seyreden DEHB'nin yük arttığında görünür hale gelmesi.

Ben o dönemde tanı almadım. Notlarım düşmedi, sorun da çıkarmadım. Olan şey daha sessizdi: her ödev son geceye kayıyordu, her sınav bir gece önce öğrenilmiş bilgiyle veriliyordu ve ben bunun herkeste böyle olduğunu sanıyordum. Yetiştirebildiğim sürece kimsenin bakmadığı bir yerde duruyordum.

Bu yazıyı biraz da o yüzden yazdım: ergenlikte gözden kaçmanın bedeli o dönemde ödenmiyor. Sonra ödeniyor.

Çocukluktan farkı ne

Ergenlikte DEHB belirtilerinin biçimi değişiyor.

Hareketlilik azalıyor. Sınıfta ayağa kalkmak, koşmak, tırmanmak çoğu gençte belirgin biçimde azalıyor. Yerini iç huzursuzluk, sıkılma ve sürekli uyarana ihtiyaç duyma alıyor.

Dikkat ve düzen öne çıkıyor. Genç birden fazla dersi, projeyi, sınav tarihini, kursu ve sosyal hayatı aynı anda yönetmek zorunda. Yürütücü işlevlerin yükü birden artıyor.

Beklenti değişiyor. Çocuklukta ödevi hatırlatan, çantayı hazırlayan, takvimi tutan genelde bir yetişkin. Ergenlikte bu desteğin çekilmesi ve gencin kendi işini yönetmesi bekleniyor. DEHB'li bir genç için bu geçiş çoğu zaman erken geliyor.

Uzun izlem çalışmaları DEHB'nin seyrinin dalgalı olabildiğini gösteriyor: belirtiler bazı dönemlerde hafifleyip bazı dönemlerde yeniden belirginleşebiliyor (Sibley ve ark., 2022). Ergenlik, bu dalgalanmaların sık görüldüğü dönemlerden biri.

Okulda neler oluyor

Ergenlikte okul, DEHB'nin en görünür olduğu yer.

• Ödev ve proje takibi. Tarih kaçırmak, yarım bırakmak, son gece yetiştirmeye çalışmak.
• Uzun metinler ve sınav. Okuma yükü arttıkça dikkati sürdürmek zorlaşıyor.
• Dalgalı notlar. İlgi duyulan derste çok iyi, diğerlerinde çok düşük.
• Sabah geç kalmak. Ergenlikte zaten kayan uyku saati, DEHB'de daha da kayabiliyor.
• “Potansiyelini kullanmıyor” yorumları. Genç zeki görünüyor ama sonuç gelmiyor. Bu cümleyi ben de çok duydum ve yıllarca bir iltifat sandım. Aslında bir teşhis denemesiydi ve yanlış yere bakıyordu.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin klinik kılavuzu, ergeni değerlendirirken ailenin yanı sıra en az iki öğretmenden ya da okul çalışanından bilgi almayı, madde kullanımını ve riskli davranışları da sormayı öneriyor (Wolraich ve ark., 2019).

Okuldaki düzenlemeler ve öğrenciler için işe yarayan yaklaşımlar okulda ve üniversitede DEHB yazısında ayrıntılı.

Ergenliğe özgü riskler

Ergenlikte bazı riskler DEHB ile birleşince önem kazanıyor.

Trafik. Ehliyet yaşı, dikkat ve dürtüsellik belirtileriyle aynı döneme denk geliyor. Barkley ve Cox'un (2007) derlemesi, DEHB'de trafik ihlalleri ve kaza oranlarının daha yüksek olduğunu ve uyarıcı ilaç tedavisinin sürüş performansını iyileştirebildiğini gösteriyor. Direksiyonda telefon, gece sürüşü ve arkadaşlarla birlikte sürüş özellikle dikkat isteyen alanlar.

Sigara ve madde kullanımı. Lee ve arkadaşlarının (2011) meta analizi, çocuklukta DEHB tanısı alanların ergenlik ve yetişkinlikte nikotin ve bazı maddeleri kullanma olasılığının daha yüksek olduğunu gösteriyor. Ayrıntısı DEHB ve sigara yazısında.

Riskli davranışlar. Dürtüsellik ve uyaran arayışı, ergenlikteki sınır deneme eğilimiyle birleşince riskli sosyal ve cinsel davranışlar artabiliyor.

Duygu dalgalanmaları. Ergenliğin kendisi duygusal açıdan yoğun bir dönem. DEHB'deki duygu düzenleme güçlüğü bunu daha da belirginleştirebiliyor.

Kız çocuklarında içe dönük riskler. Hinshaw ve arkadaşlarının (2012) uzun izlem çalışması, DEHB'li kız çocuklarının genç yetişkinlikte kaygı, depresyon, yeme sorunları ve kendine zarar verme açısından daha yüksek risk taşıdığını gösteriyor.

Aile nasıl yaklaşmalı

Ergenlikte ailenin rolü değişiyor ama bitmiyor.

Kontrolü birden değil, kademeli devret. Çocuklukta ailenin kurduğu yapıyı bir anda çekmek, genelde çöküşle bitiyor. Takvimi birlikte kurmak, sonra gencin tutmasını izlemek, sonra tamamen bırakmak gibi aşamalı bir geçiş daha iyi çalışıyor.

Sistemi birlikte kur. Telefon hatırlatıcıları, ortak takvim, haftalık kısa bir gözden geçirme. Genç sistemi kendisi kurduğunda sahiplenmesi de daha olası.

Suçlamak yerine sorun çöz. “Yine unuttun” cümlesi çoğu zaman savunmaya ve kapanmaya yol açıyor. “Bunu bir daha kaçırmamak için ne işe yarar?” sorusu daha fazla kapı açıyor.

Güçlü yanları görünür tut. Sürekli düzeltilen bir genç, kendini “sorunlu” diye tanımlamaya başlayabiliyor. İyi olduğu alanları fark etmek ve söylemek, öz değeri korumaya yardım ediyor.

Uykuyu koru. Ekranları yatak odası dışında şarj etmek, hafta sonu uyku saatinin çok kaymasını önlemek. Uyku bozuldukça her belirti ağırlaşıyor. Ayrıntısı DEHB ve uyku yazısında.

Genci karar sürecine dahil et. Tedavi, ilaç ya da okul düzenlemeleri konuşulurken gencin görüşünü almak, tedaviye uyumu da artırıyor.

İdare edebilen genç neden gözden kaçıyor

Bu bölümü kendi deneyimimden yazıyorum, çünkü en çok bu noktada geç kalınıyor.

Notları iyi giden bir gençte kimse bir şey aramıyor. Oysa notun arkasında çok farklı şeyler olabiliyor: son geceye sıkışmış bir çalışma, sürekli tetikte bir telafi sistemi ve dışarıya hiç yansımayan bir tükenme.

Ailelerin bakabileceği birkaç işaret var ve hiçbiri karneye yazılmıyor:

• İş her zaman son gece bitiyor mu, yoksa araya yayılabiliyor mu?
• İşleri yetiştirdiği bir haftanın ardından kaç gün çökmüş geçiyor?
• Sevdiği bir dersle sevmediği ders arasındaki fark, çabayla açıklanabilir ölçüde mi?
• Odası ve çantası ancak uyarıldığında mı toparlanıyor?

Bu soruların cevabı, not ortalamasından daha çok şey söylüyor. Sessiz sunum böyle işliyor; ayrıntısını dikkatsiz tip DEHB yazısında anlattım.

Tedavi ergenlikte değişir mi

Kılavuzlar ergenlerde de psikoeğitimi, gerekiyorsa ilacı ve davranışsal müdahaleleri bir arada kullanmayı öneriyor (Wolraich ve ark., 2019).

Ergenliğe özgü birkaç konu var:

• Tedaviye uyum. Gençler ilaç kullanmayı bırakmak isteyebiliyor. Bunun sebeplerini konuşmak, kararı birlikte vermek önemli.
• Beceri odaklı destek. Ders çalışma, zaman yönetimi ve planlama becerilerine yönelik çalışmalar bu yaş grubunda özellikle işe yarıyor.
• Eşlik eden tablolar. Kaygı, depresyon ve öğrenme güçlükleri ergenlikte daha belirgin hale gelebiliyor ve ayrıca değerlendirilmeli.

İlaç kararı ve seçimi hekimin işi; çerçevesi DEHB ilaç tedavisi yazısında.

Bu dönem LGS yılına denk geliyorsa, süreci LGS yazısında ayrıntılı anlattım.

Bana kalan

Ergenlikte DEHB, hareketten çok düzen, zaman ve dikkat sorunlarıyla görünüyor. Artan okul yükü ve bağımsızlık beklentisi, daha önce idare eden gençleri zorlayabiliyor. Riskler de değişiyor: trafik, madde kullanımı ve duygusal zorluklar öne geçiyor.

Aile için en işe yarayan yol, yapıyı bir anda çekmek yerine kontrolü kademeli olarak gence devretmek ve bunu suçlayarak değil birlikte sorun çözerek yapmak.

Bir gencin “neden herkes gibi yapamıyorum” sorusuna kimse cevap vermezse soruyu kendisi cevaplıyor ve bulduğu cevap çoğu zaman yanlış oluyor. Eksik olan çoğu zaman yalnızca bir teşhis değil; o soruya verilecek bir cevap.

Bir gencin o soruyu tek başına cevaplamasına izin vermemek, bu dönemde yapılabilecek en değerli şey olabilir.