Çocuklarda DEHB belirtileri nelerdir

Her çocuk hareketli. Her çocuk bazen dinlemiyor. Her çocuk bir şeyleri unutuyor.

O hâlde ayrım nerede?

Bu yazı bir tanı aracı değil ve olamaz. Amacı, ne zaman bir uzmana danışmanın anlamlı olduğunu göstermek.

Üç alan

Tanı ölçütleri belirtileri üç başlıkta topluyor.

Dikkatsizlik

• Ayrıntıları gözden kaçırmak, dikkatsizce hata yapmak
• Oyun ya da ödev sırasında dikkati sürdürememek
• Doğrudan konuşulduğunda dinlemiyor gibi görünmek
• Yönergeleri takip edememek, işleri yarım bırakmak
• Düzenlemekte zorlanmak
• Sürekli çaba gerektiren işlerden kaçınmak
• Sık sık eşya kaybetmek
• Dış uyaranlarla kolayca dağılmak
• Günlük işleri unutmak

Hiperaktivite

• Yerinde duramamak, elleri ayakları kıpırdamak
• Oturması beklenen yerde ayağa kalkmak
• Uygunsuz durumlarda koşmak, tırmanmak
• Sessizce oynamakta zorlanmak
• Sürekli hareket hâlinde olmak
• Aşırı konuşmak

Dürtüsellik

• Soru bitmeden cevap vermek
• Sırasını beklemekte zorlanmak
• Başkalarının sözünü kesmek, oyunlarına girmek

Belirleyici olan ne

Bu davranışların hepsi her çocukta bir miktar bulunuyor. Tanı için gerekenler şunlar:

Yaşa göre beklenenin üzerinde olması. Beş yaşındaki bir çocuğun on dakika oturamaması beklenen bir şey; on iki yaşındaki için farklı.

En az iki ortamda görülmesi. Yalnızca evde ya da yalnızca okulda görülen bir tablo, başka bir açıklama gerektiriyor. Sözlükte iki ortam kuralı.

İşlevi etkilemesi. Akademik, sosyal ya da aile yaşamında ölçülebilir bir zorluk yaratması gerekiyor.

Erken başlamış olması. Belirtilerin çocukluk döneminde ortaya çıkmış olması aranıyor.

Süreklilik. Birkaç haftalık bir dönem değil, aylara yayılan bir örüntü.

Bir çocuk zor bir dönemden geçiyor da olabilir. Taşınma, kayıp, boşanma ya da okul değişikliği benzer belirtiler üretebiliyor ve bu ayrımı yapmak uzmanın işi.

Sunum türleri

Tanı ölçütleri üç sunum tanımlıyor. Sözlükte sunum türleri olarak geçiyor.

Dikkatsizlik ağırlıklı. Sessiz, hayalperest, geride kalan çocuk. Kimseyi rahatsız etmiyor ve tam bu yüzden fark edilmiyor.

Hiperaktivite ve dürtüsellik ağırlıklı. Hareketli, konuşkan, sınıfta göze batan çocuk. En erken fark edilen tablo.

Birleşik. İkisi birlikte.

Kızlarda neden gözden kaçıyor

Quinn ve Madhoo'nun (2014) derlemesi, kızlarda dikkatsizlik ağırlıklı tablonun daha sık görüldüğünü ve bunun tanıyı geciktirdiğini ortaya koyuyor.

Camdan dışarı bakan bir çocuk kimseyi rahatsız etmiyor. Öğretmen rahatsız olmayınca yönlendirme gelmiyor. Üstüne bir de kız çocuklarından beklenen uyumluluk ekleniyor ve erken yaşta maskeleme öğreniliyor.

Sonuç, yetişkinlikte tanı alan çok sayıda kadın.

Nereye başvurulur

Değerlendirme çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanının işi. Türkiye'de yol genelde şöyle işliyor:

• Çocuk ve ergen psikiyatrisi polikliniği. Tanı ve tedavi kararı burada veriliyor.
• Okul rehberlik servisi. Gözlem ve yönlendirme için ilk temas noktası olabiliyor.
• Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM). Eğitsel değerlendirme ve destek eğitim yönlendirmesi için. Sözlükte rehberlik araştırma merkezi.

NICE kılavuzu (2018), değerlendirmenin birden fazla kaynaktan bilgi toplamayı gerektirdiğini vurguluyor: aile, okul ve mümkünse çocuğun kendisi.

Değerlendirmeye giderken

Uzmana giderken yanında götürmen işe yarayacak şeyler:

• Öğretmen gözlemleri ya da karne notlarındaki yorumlar
• Hangi davranışın ne sıklıkla olduğuna dair birkaç haftalık not
• Ailede benzer bir tablo olup olmadığı bilgisi
• Uyku, beslenme ve ekran düzeniyle ilgili gözlemler

Bu bilgiler değerlendirmenin kalitesini doğrudan artırıyor.

Özet

Çocuklarda DEHB, davranışların varlığıyla değil, şiddeti, sürekliliği ve yol açtığı zorlukla tanımlanıyor. Şüphe duyuyorsan beklemek yerine bir uzmana danışmak, erken destek açısından belirleyici oluyor.

DEHB'li bir ebeveyn olarak bu süreci yaşıyorsan DEHB'li bir ebeveyn olmak yazısı da ilgini çekebilir.