Çocuklarda DEHB tanısı nasıl konur: süreç adım adım

Bir öğretmen ya da bir yakınınız “bu çocuk biraz fazla hareketli, baktırsanız” dediğinde ilk akla gelen soru genellikle şudur: nereye gideceğiz ve orada ne yapacaklar?

Süreci bilmek, hem gereksiz kaygıyı hem de “bir testle anlaşılır” beklentisini azaltır. Bu yazı çocuklarda DEHB tanısının nasıl konduğunu, sizden neler isteneceğini ve görüşmeye nasıl hazırlanabileceğinizi anlatıyor.

Tanıyı kim koyar

Türkiye'de DEHB tanısını çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı koyar. Aile hekimi ya da çocuk doktoru ilk basamakta durumu dinleyip sizi yönlendirebilir, ama tanı ve tedavi planı için bu uzmana başvurmak gerekir.

Psikolog ve pedagog süreçte değerlendirme ve destek verebilir. Tıbbi tanı ise hekimin sorumluluğundadır. Raporlama ve eğitim desteği tarafı için RAM raporu yazısına bakabilirsiniz.

Tek bir test yok

DEHB için bir kan tahlili, görüntüleme ya da “dikkat testi” tanıyı kendi başına koymaz. Tanı, deneyimli bir hekimin topladığı bilgilerin bir araya getirilmesiyle konur. Bu bilgilerin başlıcaları şunlardır.

Ebeveyn görüşmesi. Hekim çocuğun gelişim öyküsünü sorar: gebelik ve doğum süreci, konuşma ve motor gelişim, uyku, beslenme, geçirilmiş hastalıklar. Sonra belirtilerin ne zaman başladığını, hangi ortamlarda göründüğünü ve günlük hayatı nasıl etkilediğini sorar.

Çocukla görüşme ve gözlem. Çocuğun görüşme sırasındaki davranışı bilgi verir ama tek başına belirleyici değildir. Hekimin odasında sakin oturan bir çocuğun DEHB'si yoktur demek değildir; sınıfta ve evde yaşananlar en az o kadar önemlidir. Yeni, ilgi çekici bir ortamda belirtiler daha az görülebilir.

Okuldan gelen bilgi. Öğretmenin doldurduğu ölçekler ya da yazılı gözlemler, belirtilerin ikinci bir ortamda da görülüp görülmediğini gösterir. Bu bilgiyi istemek hekimin sizi sorgulaması değil, tanı ölçütünün gereğidir.

Derecelendirme ölçekleri. Ebeveynin ve öğretmenin doldurduğu standart formlar kullanılır. Türkiye'de uyarlanmış ölçekler vardır ve hangisinin kullanılacağına hekim karar verir. Ölçek tek başına tanı koymaz; görüşmedeki izlenimi destekler ya da sorgulatır.

Ek değerlendirmeler. Gerekli görülürse zeka ve dikkat testleri, işitme ve görme muayenesi, kan tahlili gibi tetkikler istenir. Bunların amacı DEHB'i kanıtlamak değil, benzer görünen başka durumları ayırmaktır. Öğrenme güçlüğü için DEHB ve öğrenme güçlükleri yazısı tamamlayıcı olabilir.

Tanı için gereken ölçütler

DSM-5'e göre tanı için şunların birlikte bulunması gerekir:

• Dikkatsizlik ya da hiperaktivite ve dürtüsellik belirtilerinin yeterli sayıda olması. Çocuklarda altı belirti eşiği kullanılır, 17 yaş ve üzerinde beş.
• Belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması.
• Belirtilerin en az iki ortamda görülmesi: örneğin ev ve okul.
• Belirtilerin okul, ilişkiler ya da günlük işleyişte gerçek bir bozulmaya yol açması.
• Belirtilerin başka bir ruhsal ya da tıbbi durumla daha iyi açıklanamaması.

Belirtilerin ayrıntılı listesi için çocuklarda DEHB belirtileri yazısına bakabilirsiniz. Burada önemli olan şu: “Dokuz belirtinin altısı” ölçütü bir sayma işi gibi görünse de hekim sayıdan çok işlev kaybına bakar.

Hekimin dışlamaya çalıştığı durumlar

Dikkat sorunu ve hareketlilik tek başına DEHB demek değildir. Hekim benzer görünen tabloları da düşünür:

• uyku sorunları ve horlama ya da uyku apnesi
• işitme ve görme sorunları
• kaygı bozuklukları ve depresyon
• öğrenme güçlüğü ve zeka düzeyine uygun olmayan eğitim
• yakın dönemdeki ev ya da okul değişimi, aile içi kriz, kayıp
• otizm spektrumu. İkisi birlikte de bulunabilir, bu yüzden AuDHD ayrı bir başlıktır.

Bu liste kaygı vermesin diye değil, hekimin neden birkaç soru daha sorduğunu anlamanız için var.

Görüşmeye hazırlık

Kısa bir hazırlık, görüşmeyi çok daha verimli yapar.

• Kaygı duyduğunuz üç dört davranışı somut örneklerle yazın. “Dikkati yok” yerine “ödevde on dakikada bir kalkıyor, bir sayfa için bir saat gerekiyor”.
• Belirtilerin ne zaman başladığını düşünün. Okul öncesinden hatırladığınız bir şey varsa not edin.
• Okul karnelerini, öğretmen notlarını ve varsa önceki raporları götürün.
• Çocuğun uykusunu, iştahını ve ekran süresini kabaca yazın.
• Aile içinde DEHB, öğrenme güçlüğü ya da benzer bir tanı olan kişi var mı, düşünün. DEHB'de kalıtsal etki güçlü olduğundan hekim bunu sorar.

Çocuğun yanında “sorunlarını” uzun uzun sıralamak yerine, mümkünse bir bölümünü yazılı vermek ya da ayrı konuşmak da çocuğu kötü hissettirmemek için işe yarar.

Ne kadar sürer

Bazı durumlarda tanı ilk görüşmede konabilir. Çoğunlukla bir ila birkaç görüşme sürer, çünkü okul bilgisi ve ölçekler toplanır. Hekim bir süre gözlem isteyebilir. Bu, kararsızlık değil, doğru tanının önemidir.

Tanı konulduktan sonra tedavi planı birlikte yapılır. Yaşa göre değişir: okul öncesi çocuklarda ilk basamak ebeveyn eğitimidir, okul çağında ilaç ve davranışsal destek birlikte düşünülebilir. İlaçlarla ilgili sık sorulan bir soru için ilaçlar ve boy uzaması yazısını okuyabilirsiniz.

Karar sizde ve zamanla gözden geçirilir

Tanı bir etiket değil, çocuğun ihtiyaçlarını anlamak için kullanılan bir çerçevedir. Tanı sonrası yapılacak şeyler çocuğun kendisini ve ihtiyacını gözeterek planlanır, yeniden değerlendirilir ve gerekirse değiştirilir. Hekimin söylediğini anlamadığınızda sormak, ikinci bir görüş almak sizin hakkınızdır.

Bu yazı bilgi vermek içindir. Çocuğunuza ilişkin kararlar için başvuracağınız kişi, onu görüp değerlendiren hekimdir.