Okul öncesi dönemde DEHB: 3-5 yaşta neye bakılır

Üç yaşında bir çocuğun yerinde durmamasını, beş dakikadan uzun bir şeye odaklanmamasını ve her şeye dokunmasını biz “yaşı gereği” diye okuruz. Çoğu zaman da haklıyız.

Ama bazı aileler bu yaş grubunda bile başka bir şeyin olduğunu hisseder. Anaokulundan ard arda not gelir, çocuk gruptan ayrı düşer, evde günlük işler savaşa döner. O zaman soru değişir: bu yaşta ne “normal”, ne zaman bakmaya başlamalı?

Okul öncesinde hareketlilik beklenir

Dikkat süresi, dürtü kontrolü ve sıra bekleme gibi beceriler okul öncesi dönemde hızla gelişir ve çocuklar arasında büyük fark vardır. Bu yüzden belirti listesine bakıp “bizim çocukta var” demek bu yaşta kolayca yanıltır. DSM-5 ölçütleri bile belirtilerin “gelişim düzeyine uygun olmayan” ölçüde olmasını arar.

Çocuklarda DEHB belirtileri yazısındaki liste okul çağı için yazılmıştı. Okul öncesinde şu ayrım işe yarıyor: çocuğun yaptığı şey değil, yaşıtlarına göre ne kadar sık, ne kadar yoğun ve ne kadar her yerde yaptığı.

Hekimin dikkat ettiği işaretler

Okul öncesinde kuşkuyu artıran birkaç durum vardır. Tek başına hiçbiri tanı değildir, birlikte ve süreklilikle görüldüklerinde dikkat çeker:

• yaşıtlarının aksine kısa bir etkinliği bile bitirememe, sürekli bir şeyden diğerine geçme
• tehlikeyi gözetmeyen, sık kaza ya da yaralanmaya yol açan hareketlilik
• grup etkinliklerinde sırayı hiç bekleyememe, yönergeye uyamama
• ev ve anaokulu gibi birden çok ortamda aynı tabloyu göstermek
• bu davranışlar yüzünden anaokulundan sık uyarı almak, arkadaş edinememek, ailenin günlük işleyişinin bozulması

Kaygı bozukluğu, uyku sorunları, işitme ya da konuşma gecikmeleri ve yakın dönemde yaşanan büyük değişiklikler de benzer görünebilir. Bu yüzden hekim önce bunları ayırır. Tanı süreci için çocuklarda DEHB tanısı nasıl konur yazısına bakabilirsiniz.

Tanı kaç yaşından konabilir

Amerikan Pediatri Akademisi'nin 2019 rehberi, DEHB tanı ve tedavi önerilerini 4-18 yaş için yapar. Daha küçük çocuklarda belirtiler çok değişken olduğundan hekimler çoğu zaman tanıyı hemen koymak yerine izleme ve destek yoluna gider. Bu bir ihmal değil, bilinçli bir temkindir.

İlk basamak ilaç değil, ebeveyn eğitimi

Bu başlığın en önemli kısmı belki de budur. Rehberler 4-5 yaş grubunda ilk tedavinin davranışsal ebeveyn eğitimi olduğunu söyler. Sebebi şudur: bu yaşta ebeveynin çocukla kurduğu düzen, kullanılan ödül ve sınırlar, belirtilerin seyri üzerinde en büyük etkiyi yapan alandır. İlaç ise ancak bu çalışmalarla yeterli ilerleme olmadıysa ve belirtiler orta-ağır düzeyde işlevi bozuyorsa gündeme gelir.

Ebeveyn eğitiminin nasıl işlediğini ebeveyn eğitimi programları yazısında anlattım.

Evde şimdi yapılabilecekler

Tanıyı beklerken ya da şüphede kalırken bile işe yarayan birkaç şey var. Hepsi çocuk gelişimi için genel olarak yararlı:

• Kısa ve tek adımlı yönergeler. “Odana git, ayakkabılarını bul, giy” yerine “ayakkabılarını giy”. Bitince ikinci adım.
• Öngörülebilir günlük düzen. Uyku, yemek ve oyun yaklaşık aynı saatlerde olsun. Bir resimli plan, okumayı bilmeyen çocuk için de çalışır.
• Geçişlerden önce haber vermek. “Beş dakika sonra oyuncakları toplayacağız” demek, ani kesintiden doğan çatışmayı azaltır.
• İyi davranışı fark etmek. Cezadan çok, istenen davranış olduğu anda verilen somut övgü, çocuğa neyin beklendiğini öğretir. Ayrıntısı ödül sistemi yazısında.
• Bol hareket. Her gün açık havada serbest koşabilmesi, bastırılmış hareketliliğin sorun olarak patlamasını azaltır.

Anaokulu ile birlikte çalışmak

Öğretmenle düzenli konuşmak hem tanı için gereken ikinci ortam bilgisini sağlar hem de çocuğun gününü kolaylaştırır. Öğretmenle görüşmeye hazırlık için öğretmenle görüşmek yazısı yararlı olacaktır.

Görüşmede suçlayıcı olmak yerine şunu sormak çoğu zaman en verimlisi: “Gün içinde en çok hangi anlarda zorlanıyor, hangi anlarda iyi gidiyor?” İyi gittiği anlar, çözümün ipucudur.

Beklemek mi, bakmak mı

“Büyür geçer” cümlesi bazı çocuklar için doğrudur, bazıları için değildir. Hangisi olduğunu önceden bilemeyiz. Endişeniz sürüyorsa ve belirtiler günlük hayatı bozuyorsa, bir uzmana danışmak size bir etiket vermez; çocuğunuza uygun destek bulmanın yolunu açar.

Bu yazı bilgi amaçlıdır; çocuğunuz için tanı ve tedavi kararı onu muayene eden hekime aittir.