DEHB'li çocuklar için sakinleştirici etkinlikler

Diyelim ki okul çıkışı. Çocuk kapıdan mutlu görünerek çıktı, ama arabaya binince çantayı fırlattı, yemek istemediğini söyledi ve kardeşine bağırdı. Öğretmen "bugün çok iyiydi" demişti. Yetişkin ne olduğunu anlamıyor.

Bu tablo birçok evde tanıdık. Gün boyu kendini tutan, sınıfın gürültüsüne ve kurallarına uyan çocuk, güvende hissettiği yerde bedenindeki ve duygusundaki yükü bırakıyor. Bu yazıda o yükü aşağı çekmeye yardım eden etkinlikleri anlatıyorum: okul sonrası, yatmadan önce ve bir patlamadan sonra neyin işe yarayabileceğini, nasıl öğretildiğini ve nerede işe yaramadığını.

Önce dürüst bir çerçeve. Bu etkinlikler DEHB'yi tedavi etmiyor. DEHB'li çocuklarda ayrı ayrı sınanmış, etkisi güçlü biçimde gösterilmiş çalışmalar da çok değil. Sonuga-Barke ve arkadaşlarının ilaç dışı yöntemleri derleyen meta-analizi, ebeveyn eğitimi gibi davranışsal yaklaşımlarda daha olumlu sonuçlar buluyor; sakinleştirici etkinliklerin yeri, bu tür sistemlerin yanında bir destek. Aşağıdaki öneriler genel çocuk gelişimi ilkelerinden ve çocukla uğraşan insanların ortak gözleminden geliyor. Ben ebeveyn değilim; bu konuları okuyan ve yazan biri olarak "bana kalırsa" diyerek yazıyorum.

Sakinleştirici ne demek, ne demek değil

Sakinleştirici etkinlik, çocuğun bedenini ve duygusunu yükselmiş durumdan daha dengeli bir noktaya getirmeye yardım eden şey. Çocuğu susturmak, bastırmak ya da "iyi çocuk" yapmak amaçlanmıyor. Duygunun kendisi yanlış değil; gerilen sistem için küçük bir inme yolu sunmak amaç.

Sakinleştirici etkinlik bir ceza değil. "Odana git ve sakinleş" ile "birlikte biraz nefes yapalım" farklı iki şey. Birincisi çocuğa uzaklaştırılmış hissi veriyor, ikincisi birlikte bir araç sunuyor. Davranışsal ebeveyn eğitimi programlarında zaman aşımı (time-out) bilinçli bir yöntem olarak var, ama bu başka bir şey: kısa, sakin ve düzensiz davranışa bağlı bir sonuç. Sakinleştirici etkinlik, çocuğun kendi sakinleşme repertuvarını genişletmek için. İkisini birbirine karıştırmamak önemli. Programlar için ebeveyn eğitimi yazısına bakabilirsin.

Sakinleştirici etkinlik, duyguyu çözmüyor. Çocuk sakinleştikten sonra da altta yatan şey (kırgınlık, korku, adaletsizlik duygusu) kalabilir. Etkinlik, konuşabilecek bir noktaya gelmek için bir köprü.

Son olarak, her çocuğa aynı etkinlik uymuyor. Biri nefes oyununu sever, biri itmeyi; biri sessizlik ister, biri hareket. Çocuğa uyanı bulmak denemeyle oluyor ve bu deneme sakinken yapılırsa daha az gerilimli.

Önce sakinken öğret

Bu, yazının en önemli bölümü. Sakinleştirici bir etkinlik, çocuk sakinken öğretildiğinde işe yarıyor. Patlamanın ortasında yeni bir şey öğretmek hem çocuk hem yetişkin için bir hayal kırıklığı. Çocuğun düşünen tarafı o anda çok az çalışıyor; "derin nefes al" dendiğinde çocuk bunu kendine bir emir olarak duyuyor ve direniyor.

Öğretme sırası şöyle işliyor. Önce sakin bir anda oyun olarak tanıt: "Bir balon nefesi oyunu biliyorum, deneyelim mi?" Birkaç gün boyunca, aralarda, günün iyi zamanlarında yapın. Tekrar edilen şey kas hafızasına dönüşüyor. İkinci aşamada, hafif bir sıkıntıda ("kardeşin oyuncağı aldı, biraz sinirlendin") bir hatırlatma ver. Çocuk kendi seçer. Üçüncü aşamada, yetişkin yükselme başladığında adını söyler: "Yüzün kızarıyor, balon nefesi yapalım mı?" Bu aşamaya gelmek haftalar sürebilir. Patlamanın tam ortasına bu şey ancak sonra gelir ve o zaman bile her seferinde işe yaramaz.

Aracı çocuğun seçmesi önemli. Üç seçenek göster, çocuk biri üzerinde karar versin. Kendi seçtiği şeyi kullanmaya daha yatkın. Çocuğun kendi sakinleşme listesini birlikte çizin: üç dört resim, buzdolabına ya da odasına asılsın. Görünür bir liste, çocuğun yükselmiş bir anda "ne yapabilirim" sorusuna cevap bulmasını kolaylaştırıyor, çünkü çalışma belleğinden yük alıyor.

Tekrar zaman istiyor. Bir hafta içinde kalıcı sonuç beklemek gerçekçi değil. Lally ve arkadaşlarının alışkanlık oluşumu çalışmasında yeni bir davranışın otomatikleşmesi ortalama aylar sürdü, bireyler arasında çok fark vardı. Çocukta bunu doğrudan ölçen bir çalışma bilmiyorum, ama süre mantığının benzer olduğunu düşünüyorum.

Patlamanın o anındaki adımlar için öfke patlamaları yazısı daha uygun; burada o anın dışındaki hazırlığı anlatıyorum.

Nefes oyunları

Yavaş ve uzun nefes vermenin bedeni yatıştırdığı genel olarak kabul edilen bir fikir. DEHB'li çocuklarda nefes oyunlarının etkisini ayrıca ölçen güçlü bir çalışma yok; ben bunları düşük riskli, hızlı öğretilen ve çoğu çocuğun sevdiği araçlar olarak öneriyorum. Nefes çocuğa "dur ve nefes al" olarak değil, bir oyun olarak sunulduğunda daha iyi gidiyor.

Balon nefesi (1-2 dakika). Çocuk burnundan yavaşça nefes alırken karnının bir balon gibi şiştiğini hayal ediyor. Sonra ağzından yavaşça "balon" boşalıyor. Elini karnına koyarak yaparsa hareketi hisseder. Üç ya da dört tekrar yeter.

Parmak nefesi (1-2 dakika). Bir elin parmakları açık. Diğer elin işaret parmağı, avucun kenarından başlayıp başparmağın ucuna kadar çıkarken nefes alınır, aşağı inerken verilir. Her parmakta bir nefes. Beş parmak, beş nefes. Dokunsal ve gözle takip edilebilir bir yapı var.

Sıcak çorba (1 dakika). Çocuk elinde hayali bir çorba tutuyor. Burnundan kokusunu alıyor, ağzından üfleyerek soğutuyor. Nefes verişin uzun olması amaçlanıyor.

Tüy ya da pamuk üfleme (2-3 dakika). Masanın üstündeki bir tüyü ya da pamuk topunu bir çizgiye kadar üfleyerek götürmek. Çocuk hem nefesini kontrol ediyor hem bir hedefi var.

Dört kare nefes (7 yaş ve üstü, 2 dakika). Parmakla bir kare çiz: bir kenarda nefes al (dört sayıya kadar), diğer kenarda bekle, bir sonrakinde ver, sonuncuda bekle. Biraz daha büyük çocuklar için uygun, saymak da dikkati toplamaya yarıyor.

Nefesi zorla yaptırmayın. Nefes tutmak ya da fazla derin nefes çocukta baş dönmesi yapabilir. Çocuk rahatsız olursa bırakın. Çocuk bu oyunu "aptalca" bulursa, farklı bir araç seçin; hiçbir aracın herkese uyması gerekmiyor. Farkındalık ve meditasyon yöntemlerinin DEHB'deki yeri için farkındalık çalışması yazısına bakabilirsin; orada kanıtın orta düzeyde ve karışık olduğunu yazdım.

Ağır iş oyunları

Ağır iş (heavy work), kasları ve eklemleri iten, çeken, taşıyan hareketlere denen ad. Terapistlerin kullandığı duyusal programlarda çok geçen bir kavram. Bu yaklaşımın DEHB için kanıtı konusunda dürüst olayım: duyusal bütünleme temelli terapilerin etkisini gösteren güçlü, kontrollü çalışma sınırlı. Bununla birlikte itme, çekme ve taşıma, hareket ve güç gerektiren oyunlar; çocuklar bunlardan çoğunlukla hoşlanıyor ve zararsız. Ben bunları "kanıtlanmış tedavi" olarak değil, "çocuğun hoşlanacağı, sakinleştirebilecek hareketli oyunlar" olarak görüyorum.

Duvar itme (1-2 dakika). Çocuk iki avucuyla duvarı olabildiğince güçlü iter, on saniye. Dinlenir, tekrarlar. "Duvarı yerinden oynatmaya çalış" gibi bir hikaye kullanılabilir.

Yastık ezme (3-5 dakika). Büyük bir yastığı iki yana sıkıp bırakmak ya da çocuğun vücudunu iki yastık arasında hafifçe sıkıştırmak (sandviç oyunu). Baskı hafif ve çocuğun kontrolünde olmalı. Başın ya da göğsün üstüne baskı yapılmamalı.

Battaniye dürüm (5 dakika). Çocuk battaniyenin kenarında uzanıyor ve yetişkin onu sarıyor; kafası ve yüzü açıkta olmalı, çocuk her an çıkabilmeli. Çıkmak istemiyorsa değil, istediğinde çıkabilecek şekilde. Kısıtlandığı hissi uyanırsa hemen bırakılır.

Halı ya da çarşaf taşıma (5 dakika). Dolu bir çamaşır sepetini taşımak, bir kutuyu itmek, ağır bir çantayı bir odadan diğerine götürmek. Yaşa uygun ağırlık. Çocuğa görev vermek ("market poşetlerini mutfağa götür") aynı zamanda katkı hissi veriyor.

Hamur yoğurma (10 dakika). Sert bir hamuru yoğurmak ya da oyun hamurunu sıkmak. Elleri ve kolları meşgul eder.

Hayvan yürüyüşü (3-5 dakika). Ayı yürüyüşü, yengeç yürüyüşü: el ve ayaklara ağırlık veren hareketler. Odanın bir ucundan öbürüne.

Çömelme ve zıplama serileri (2-3 dakika). On çömelme, on zıplama. Hareketin hızlı ve enerjik olması gerektiğinde sakinleştirici değil, yükseltici olabilir. Bunu yatmadan önce değil, gün içinde kullan.

Ağır iş oyunlarının ağırlıklı battaniye ve yelek gibi ürünlerle karıştırılmaması gerekiyor. Bu ürünlerin DEHB ve uyku için faydası konusunda kanıt sınırlı ve karışık. Bazı çocuklar ağır bir battaniyenin altında rahatlıyor, ama herkes için geçerli değil. Satın almadan önce evdeki kalın bir yorganla denemek, çocuğun hoşlanıp hoşlanmadığını gösterir. Küçük çocuklarda ağırlıklı battaniye güvenliği konusunda ürünün yaş ve kilo önerilerine uyulmalı, çocuk battaniyeyi kendi başına kaldırabilmeli.

Duyusal köşe

Duyusal köşe ya da sakinleşme köşesi, çocuğun yükseldiğinde gidebileceği küçük ve sakin bir yer. Ceza yeri değil, çocuğun kendi seçtiği bir mola alanı. Kurulumu şöyle:

Odanın az ışıklı ve az gürültülü bir köşesi. Bir bean bag ya da büyük yastıklar, bir battaniye. Birkaç şey: kulaklık (gürültü azaltıcı), yumuşak bir peluş, bir sıkma topu ya da dokulu bir nesne, birkaç kitap, kağıt ve renkli kalem, bir küçük el feneri ya da köpüklü bir kum saati. Çok fazla şey koymamak gerekiyor; seçenek kalabalığı da yeni bir uyaran.

Köşeyi birlikte kurun. Çocuk neyin orada olacağına karar versin. Köşeyi çocuk sakinken tanıt ve birkaç gün orada birlikte oturun. "Gerginleştiğinde buraya gidebilirsin" bilgisi, çocuğun zorlandığında gönüllü olarak kullanmasını sağlıyor.

Köşeye yetişkin zorla göndermesin. "Sakinleşene kadar köşeye git" cümlesi köşeyi ceza yapar. Yerine "buraya gitmek ister misin" ya da "ben de yanında oturayım mı" sormak. Yetişkin yakın olmalı ama çocuğu konuşmaya zorlamamalı.

Köşe evin büyüklüğüne göre küçük olabilir: bir battaniye çadırı, bir masanın altı, bir dolap dibi. Duyusal aşırı yüklenme ve DEHB'nin ilişkisi için DEHB'de duyusal aşırı yüklenme yazısını yetişkin açısından yazdım, çocuğa uygulanabilir yanları var. Gürültüyü azaltmak için beyaz gürültü denemesi de bazı çocuklarda işe yarayabilir, ama kanıt tutarlı değil.

Çizim, hamur, su ve kum

Sakinleştirici ve yavaş, elleri meşgul eden etkinlikler, çocuğun dikkatini dışarıdaki bir şeye taşıyor ve duyguyu dolaylı yoldan aşağı çekiyor.

Çizim ve boyama (10-20 dakika). Kağıt, kalem, pastel. "Ne çizeceksin" diye sormak yerine "bugünü bir renkle çiz" denebilir. Çocuk yükselmişken çizim bazen duygunun kağıda dökülmesine yarıyor. Mandalalar ve kenarı belli şekiller, serbest çizimden daha sakin olabilir. Resmin güzel olması gerekmiyor.

Damla suluboya (10-15 dakika). Islak kağıda renkli damlalar; yayılan renkleri izlemek yavaş ve görsel bir sakinlik veriyor.

Su oyunları (10-20 dakika). Banyoda ya da lavaboda ılık suyla oynamak. Kaplar, huniler, süngerler. Su akışını izlemek ve dokunsal geri bildirim çoğu çocukta sakinleştirici. Banyoda mutlaka yetişkin yakın olmalı. Yatmadan önce ılık bir banyo da uyku rutininin parçası olabilir.

Kum ve pirinç tepsisi (10-20 dakika). Büyük bir tepsiye kinetik kum, kuru pirinç ya da mercimek. İçine küçük kaplar, kaşıklar. Dökmek, elemek, gömmek. Çok küçük çocuklarda ağıza alma riski var; yetişkin yakında olsun.

Oyun hamuru (10-20 dakika). Yoğurma, ezme, şekillendirme. Hamurla öfkeyi dışarı vermek (yumruklamak, ezmek) bir çocuk için yeterince güvenli bir yol.

Bu etkinlikler kendi başına bir tedavi değil. Ama çocuğun eli ve dikkati bir şeyle meşgulken, konuşmak ve duyguyu adlandırmak daha kolay oluyor. Yetişkin yanında oturup yaptığı şeyi anlatmasını beklemeden bir şey yapabilir; sessizlik sorun değil. Evde yapılabilecek etkinlikler yazısında bunların kaç dakika sürdüğünü ve nasıl kurulduğunu daha ayrıntılı yazdım.

Yavaş müzik, esneme ve birlikte kitap

Yavaş müzik (5-10 dakika). Sözsüz ya da yavaş tempolu bir müzik. Çocuğun seçtiği şarkı en iyisi, çünkü zorla dinletilen müzik yeni bir uyaran. Müzik açıkken çocuk yatağa uzanabilir ya da çizim yapabilir. DEHB'de müziğin odaklanmaya etkisi karışık; sakinleşme etkisi için de DEHB'ye özgü güçlü bir kanıt yok, ama çocuğun kendi seçtiği yavaş bir şarkı çoğu zaman zarar vermiyor.

Esneme (3-5 dakika). Çocuk kollarını yukarı uzatıp bir ağaç gibi esniyor, sonra yavaşça öne eğilip "yumuşak bir bez bebek" oluyor. Kedi-inek pozu, çocuk pozu (dizlerin üstünde öne eğilmek). Zaman ölçmeden, yavaşça. Yoga sınıfı gerekmiyor, çocuğa oyun gibi sunmak yeterli.

Birlikte kitap (10-20 dakika). Yetişkin sesli okuyor, çocuk dinliyor ya da resimlere bakıyor. Yakınlık, yavaş tempo ve tahmin edilebilir bir yapı. Çocuk yerinde duramıyorsa dinlerken çizebilir ya da bir şey tutabilir; dinlemediği anlamına gelmiyor. Kitap seçimini çocuğa bırak, aynı kitabı yirminci kez de okuyabilirsin; bu bir sorun değil, tanıdık olanın rahatlığı.

Yavaş yürüyüş (5-10 dakika). Evin etrafında ya da bahçede sakin bir yürüyüş. "Yavaş motoru" ya da "kaplumbağa yürüyüşü" oyunu: en yavaş kim yürüyor. Yavaşlık bir yarışma olunca ketleme çalışıyor.

Okul sonrası

Okul çıkışı çoğu çocukta bir tür boşalma anı. Gün boyu kendini tutan çocuk, evde bunu bırakıyor. Bunun sık olduğunu gözlemliyorum ve "okul sonrası çöküş" gibi isimlerle anılıyor, ama DEHB'li çocuklarda bu konuda ölçülmüş net bir veri bilmiyorum; bunu bir gözlem olarak yazıyorum.

Bana kalırsa okul çıkışında ilk yarım saat sorusuz ve görevsiz olmalı. "Bugün ne yaptın", "ödevin var mı", "çantanı as" gibi sorular ve yönergeler çocuğun yükünü artırıyor. Önce bir şeyler yemek ve içmek (açlık çoğu çocukta yükselen duygunun gizli nedeni), sonra çocuğun seçtiği sakin bir şey: kısa bir hareket, bir yarım saatlik serbest oyun, sakin köşe ya da bir şarkı.

Ödev için önce hareket, sonra masa mantığı da işe yarıyor; ödev takibi yazısında bunu anlattım. Okul sonrası yarım saatin dolması için ekranı ödül olarak koymamayı da düşünürdüm; ekran bazı çocuklarda yatışmayı, bazılarında yükselmeyi getiriyor. Bunun için çocuklarda ekran süresi ve DEHB yazısına bakabilirsin.

Yatmadan önce

Uyku sorunları DEHB'li çocuklarda sık görülüyor; DEHB'li çocukta uyku yazısında nedenlerini ve düzeni anlattım. Burada yalnızca yatmadan önceki sakinleştirici etkinliklere bakıyorum.

Yatmadan önceki saat, aynı sırayla yapılan, yavaş, loş ışıklı etkinliklerden oluşmalı. Örnek sıra: ılık duş ya da banyo, pijama, diş fırçalama, esneme ya da ağır iş (yastık sandviç, battaniye dürüm), birlikte kitap, ışık kapama, birkaç nefes. Aynı sıra her gün tekrarlanınca beden bir sonraki adımı bekler hale geliyor. Bu, DEHB'li çocuk için önemli çünkü çalışma belleğinden yük alıyor; kararı sıra veriyor.

Yatmadan en az yarım saat önce heyecanlı oyunlar, rekabet ve ekranlar bitmeli. Bunu katı bir kural olarak değil, çocuğun uyku düzenine bakarak ayarlamak gerekiyor. Çocuk yatağa gidince hala yükseliyorsa, bir aşama öncesine, yani yarım saat daha erken yavaşlamaya bak.

Yatakta uyanık kalan çocuklar için küçük araçlar: yavaş bir nefes oyunu, tavana bakıp gün içinde güzel olan üç şeyi saymak, parmakla sırtta basit bir şekil çizmek ("tahmin et"), yavaş bir sesli kitap. Uyku konusunda melatonin ya da ilaç gibi tıbbi kararlar hekimle konuşulur.

Patlamadan sonra

Patlamanın ardında, hem çocuk hem yetişkin yorgun ve kırılgan. Burada üç kural işe yarıyor: önce beden, sonra bağ, en son konuşma.

Önce beden: su, bir şeyler yemek, ışığı ve sesi kısmak, çocuğun yeterince yakında ama sıkıştırılmadan durması. Çocuk yüksek tonlu konuşmaya hazır değil. Birkaç basit sakinleştirici araç: ağır iş (battaniye dürüm, yastık sıkma), yavaş nefes, bir bardak su. Çocuk bunlardan birini kendi istiyorsa seçsin.

Sonra bağ: "Buradayım" demek, sarılmak istiyorsa sarılmak, istemiyorsa yakında oturmak. Çocuğun bir hata yaptığını tekrar etmek için erken. Utanç yaşayan çocuk savunmaya geçiyor; çocukta utancın etkisi için DEHB'de utanç ve öz şefkat yazısı yetişkin açısından yazıldı ama mekanizma benzer.

En son konuşma, o da kısa. "Çok zordu, değil mi? Bir dahaki sefere ne yapabiliriz?" Çocuk hala dalgalıysa konuşmayı ertelemek mümkün. Gün içinde ya da ertesi gün, sakin bir anda, "dün öfkelendiğinde bir şey denemek ister miydin" diye açmak çoğu zaman daha verimli. Patlamayı DEHB'li duygu düzenleme güçlüğü ile otizmdeki erime ve kapanma açısından ayırmak için erime, kapanma ve DEHB yazısı var.

Patlamalar çok sık, çok şiddetli ya da kendine ya da başkasına zarar verecek boyutta ise bu etkinliklerden ötesi gerekiyor: hekim ya da çocuk ruh sağlığı uzmanı. Bu yazıdaki araçlar o değerlendirmenin yerine geçmiyor.

Çocuk bunları reddederse

Çocuk nefes oyununu aptalca bulabilir, köşeye gitmek istemeyebilir, çizim yaptırmak isteyince daha da öfkelenebilir. Bu normal. Birkaç düşünce:

Aracı değiştirin. Nefes oyunu olmadı, itme oyununa geçin. İtme olmadı, su ya da çizime. Hiçbir araç tek başına herkese uymuyor.

Zamanı değiştirin. Çocuk öfkeliyken reddediyor olabilir, sakinken deneyin.

Yetişkin davranışını gözden geçirin. Bu etkinlikler çocuğa "sakinleş" emri gibi geldiyse, çocuk bunları reddeder. "Birlikte yapalım" ve "ben de yapıyorum" tonu daha çok işe yarıyor. Yetişkinin kendi nefesini yavaşlatması da çocuğa model oluyor.

Hiçbiri işe yaramıyorsa, çocuğun yükselmesinin nedenine bakın: uykusuzluk, açlık, okulda yaşadığı bir zorluk, ilaç etkisinin bittiği saat. Bu bir araç sorunu değil bir neden sorunu olabilir. İlaç saati ve duygusal dalgalanma ilişkisi hekimle konuşulacak bir konu.

Bana kalan

Sakinleştirici etkinliklerde en çok gözümden kaçanın, bunların aslında yetişkinin kendisi için de olduğunu düşünüyorum. Çocuk yükselmişken yetişkin de yükseliyor; yetişkin sakin kalabiliyorsa çocuk da daha kolay iniyor. Bu yüzden benim için ilk sakinleştirici etkinlik, yetişkinin kendi nefesi. Bunu bir ahlaki ders olarak değil, pratik bir gözlem olarak yazıyorum.

İkincisi, bu etkinliklere abartılı umutlar yüklememek gerekiyor. Bunlar patlamaları sıfırlamıyor, çocuğun DEHB'sini değiştirmiyor. Patlamaların süresini ve şiddetini bir miktar azaltabilir, çocuğa "bir şey yapabilirim" hissi verebilir ve evde bağ kurma anları yaratabilir. Bu da çoğu ev için yeterince değerli. Daha büyük sorunlar için hekimle ve davranışsal programlarla çalışmak gerekiyor.

Üçüncüsü ve en önemlisi, bunların sakin bir zamanda öğretileceği ilkesi. Çoğu hayal kırıklığı, aracın patlamanın ortasında ilk kez denenmesinden doğuyor. Ben olsam bu hafta sadece bir şey seçerdim: bir nefes oyunu ya da bir ağır iş oyunu. Her gün aynı saatte, iki dakika, oyun olarak. Bir ay sonra çocuğun o aracı kendiliğinden istemesi, bir yılda yazılabilecek en iyi sakinleşme listesinden daha değerli.