DEHB'li çocukta arkadaşlık: akran ilişkisi neden zorlanır

Çocuğun arkadaşı yok gibi görünüyor, ya da arkadaşlıklar kısa sürüyor. Öğretmen “oyunu bozuyor” diyor, çocuk “kimse benimle oynamıyor” diyor.

Bir ebeveyn için bu, belki DEHB'nin en yürek burkan yanıdır. Dikkat ve ödev sorunlarıyla bir şekilde başa çıkılır; ama çocuğun yalnız kalması başka bir ağırlık taşır. Bu yazı o zorluğun nereden geldiğini ve ne yapılabileceğini anlatıyor. Yetişkin tarafı için DEHB ve arkadaşlık yazısı var.

Zorlanma ne kadar yaygın

Hoza'nın derlemesine göre DEHB'li çocukların önemli bir kısmı akranlarından olumsuz sosyal değerlendirme alır: oyun grupları dışında kalır, daha az seçilir, bazen reddedilir. Bu yalnızca ağır belirtili çocuklarda değil, tablonun bir parçası olarak sıkça görülür.

Önemli bir nokta: bu bir karakter kusuru değil. Çocuğun kötü niyetli ya da sevimsiz olmasıyla ilgisi yok; sosyal beceri için gereken işlevler zorlanıyor.

Zorlanmanın nedenleri

Arkadaşlık sandığımızdan çok daha fazla yürütücü işlev gerektirir:

• Sıra beklemek ve söz kesmemek. Oyunda sırayı beklemek ve konuşmayı bölmemek dürtü kontrolü ister.
• Duyguyu düzenlemek. Kaybederken öfkelenmemek, kızdığında oyunu bırakmamak. Öfke patlamaları yazısı bunun arkasını anlatıyor.
• Sosyal ipuçlarını okumak. Karşıdaki sıkıldı mı, sınırı aştım mı? Dikkat dağınıklığı bu işaretleri kaçırtabilir.
• Çalışma belleği. Oyunun kuralını ve gidişatını akılda tutmak.
• Aşırı enerji ve ses. Oyunu kendi hızına çekmek, diğer çocukları bunaltabilir.

Zorlanma çoğunlukla “nasıl yapılacağını bilmemek”ten çok “o anda yapamamak”tan gelir. Bu yüzden salt “güzel davran” demek az fayda eder.

Neden bu kadar önemli

Mikami'nin derlemesine göre arkadaşlık, DEHB'li gençler için hem bir risk hem koruyucu bir alan olabilir. Kaliteli bir arkadaşlık, kaygı ve depresyon riskine karşı, okul uyumunu ve özsaygıyı destekleyen bir etken. Akran reddi ise tam tersine uzun dönemde risk büyütüyor.

Bu yüzden hedef çocuğu popüler yapmak değil, en az bir güvenli arkadaşlığı desteklemek.

Evde ve okulda neler işe yarar

Birebir ve kısa buluşmalar. Büyük grupta başa çıkmak zor. Tek bir çocukla, bir saatlik, yapısı belli bir oyun buluşması daha başarılı olur. Ebeveyn yakında ve gerekirse müdahaleye hazırdır.

Oyundan önce kuralları konuş. “Bugün Ali ile lego yapacaksınız. Önce o seçecek, sonra sen. Kızarsan oda köşesine gidebilirsin.” Kısa, somut ve olumlu.

Oyundan sonra olumlu geri bildirim ver. “Sırayı beklemen çok iyiydi.” Hata listesi yerine çocuğun başardığı bir şeyi söylemek, tekrar etme olasılığını artırır.

Çocuğun ilgi alanından başla. Aynı ilgiyi paylaşan çocukla bağ kurmak daha kolay. Kulüpler, takım sporları ve yapılandırılmış etkinlikler boş vakit sohbetinden daha yönetilebilir.

Sosyal beceri programları. Sosyal becerileri sistemli öğreten programlar var, ama kanıt karışık: yalnızca klinikte verilen grup eğitimlerinin etkisi evde ve okulda her zaman görülmüyor. Ebeveynin ve öğretmenin de içine katıldığı, günlük ortamda uygulanan yaklaşımlar daha umut verici sayılıyor. Bu konuda hekiminizden yönlendirme isteyebilirsiniz.

Okulda yapılabilecekler

• Öğretmenle çocuğun zorlandığı anlar (teneffüs, grup çalışması) hakkında konuşmak. Öğretmenle görüşmek yazısı hazırlığı anlatıyor.
• Teneffüste yapılandırılmış bir etkinlik ya da güvenli bir “yardımcı” arkadaş eşleştirmesi.
• Grup çalışmalarında rolün önceden belirlenmesi.
• Zorbalık işaretleri varsa okulun yönetimiyle hemen görüşmek.

Ebeveynin yaptığı hatalar değil, çıkmazlar

Çocuğun her sosyal hatasını anında düzeltmek, çocukta utanç yaratır. Her buluşmayı kurtarmak için müdahale etmek, çocuğun öğrenmesini engeller. Dengeyi bulmak zor ve her aile için farklı. Kusursuz olmak gerekmiyor.

Çocuğa nasıl anlatılır

Çocuğa “neden arkadaşın yok” demek yerine, “arkadaşlıkta zorlanıyor olabilirsin, bunu birlikte çalışabiliriz” demek iletişimi açık tutar. Çocuğa tanısını anlatmanın yolları için çocuğa DEHB'sini anlatmak yazısı yararlı olacaktır.

Bu yazı bilgi amaçlıdır; çocuğunuz için karar onu değerlendiren hekime aittir.