DEHB'de ebeveyn eğitimi programları: ne öğretir, kime göre

Çocuğa tanı konunca ilk akla gelen şey ilaç oluyor. Ama pek çok rehberde tedavinin bir diğer ayağı, sıklıkla ilacın önüne geçen bir ayağı var: ebeveyn eğitimi.

Bu yazı, o eğitimin ne olduğunu, ne öğrettiğini, neyi çözüp neyi çözmediğini anlatıyor.

Ne olduğu

Ebeveyn eğitimi, çocuğa değil ebeveyne verilen bir programdır. Çocuğun davranışının önemli bir bölümü ebeveynle etkileşiminde şekillenir; program bu etkileşimi kanıta dayalı biçimde değiştirmeyi öğretir.

Çoğunlukla şöyle işler:

• 8-16 haftalık, haftada bir seans.
• Grup halinde ya da bireysel.
• Her seansta bir beceri öğretilir, ev ödevi verilir, sonraki seans nasıl gittiği konuşulur.
• Rol yapma ve geri bildirim içerir.

Ne öğretir

Programlar markadan markaya değişir ama ana beceriler benzerdir:

Olumlu dikkat. Çocukla ödül ya da talep olmadan, yalnızca birlikte olma ve iyi davranışı fark etme zamanı. İlişkiyi onarır ve “ilgi için sorun çıkarma” döngüsünü azaltır.

Net ve kısa yönergeler. Tek adımlı, somut, çocuğun dikkatini aldıktan sonra söylenen talimatlar. Okul öncesi dönemde DEHB yazısında örnekleri var.

Ödül ve jeton sistemleri. İstenen davranışı hemen pekiştiren sistemler. Ödül sistemi yazısı bunu ayrıntılı anlatır.

Tutarlı ve hafif sonuçlar. Önceden bilinen, davranışa bağlı, sakin biçimde uygulanan sonuçlar. Sert cezalar yerine.

Rutinler ve yapı. Sabah, ödev, uyku düzeni. Sabah rutini ve ödev takibi bunun örnekleridir.

Duygu düzenleme. Öfke anlarında ebeveynin kendi tepkisini yönetmesi ve çocuğa model olması. Öfke patlamaları yazısı.

Okulla iş birliği. Bazı programlar okul-ev arasında ortak bir günlük rapor kartı gibi araçları da içerir.

Kanıt

Daley ve arkadaşlarının 2014 meta-analizi, davranışsal müdahalelerin ebeveyn davranışında, ebeveyn memnuniyetinde ve çocuğun davranış sorunlarında iyileşme sağladığını gösterdi. Çekirdek DEHB belirtileri üzerinde, ebeveynlerin değerlendirdiği ölçümlerde fayda görülürken, körleme uygulanan (hangi gruba ait olduğunu bilmeyen) değerlendirmelerde etki daha zayıftı. Yani program davranışı ve ilişkiyi iyileştiriyor; çekirdek belirtileri tek başına ortadan kaldırmıyor.

Amerikan Pediatri Akademisi rehberi 4-5 yaş için ilk basamak olarak davranışsal ebeveyn eğitimini, 6 yaş ve üzeri için ilaç ve davranışsal tedavinin birlikte kullanılmasını önerir. Bu öneri, programın hem tek başına hem tamamlayıcı olarak değerli olduğunu gösterir.

Neyi çözmez

Dürüst olmak gerekirse:

• DEHB'nin çekirdek belirtilerini tek başına ortadan kaldırmaz.
• Bazı çocuklarda ilaç ihtiyacını tamamen ortadan kaldırmaz.
• Ebeveynin düzenli katılımını ve uygulamasını gerektirir; zaman ve emek ister.
• Aile içinde başka ağır sorunlar (şiddet, ağır depresyon) varsa tek başına yeterli olmaz.

Bu sınırlar programı değersiz kılmaz; beklentiyi gerçekçi tutar.

Program ararken

Türkiye'de ebeveyn eğitimi erişimi kurumdan kuruma ve şehirden şehre değişiyor. Çocuk psikiyatrisi poliklinikleri, üniversite hastaneleri, özel kliniklerde ve bazı rehabilitasyon merkezlerinde benzer programlar sunuluyor. Neye bakmalı:

• Eğitimi verenin klinik eğitimi (çocuk psikiyatristi, klinik psikolog, ilgili alanda eğitim almış uzman).
• Yapılandırılmış, oturum sayısı belli bir program olup olmadığı.
• Ev ödevi ve geri bildirim içermesi. Yalnızca konferans türü seminer yeterli olmayabilir.
• Çocuğun yaşına uygun olması.
• Maliyet ve devam edilebilirlik.

Hekiminize “size uygun bir ebeveyn eğitimi yönlendirir misiniz” diye sormak en pratik başlangıç.

Kendiniz de DEHB'liyseniz

Ebeveynin kendisinde de DEHB olması, programa katılmayı ve ev ödevlerini düzenli yapmayı zorlaştırabilir. Bu bir engel değil, bilinmesi gereken bir durum. Eğitimi veren kişiye söylemek, destek ve uyarlama sağlar. DEHB'li ebeveyn olmak yazısı bu başlığı ayrıca ele alıyor.

Ebeveyni suçlamak değil

Bu programlar “ebeveyn kötü yetiştiriyor” varsayımına dayanmaz. DEHB'nin nedeni ebeveynlik değil. Ama DEHB'li çocuğun yönetimi sıradan çocuktan daha çok beceri istiyor ve bu becerilerin öğretilebilir olduğunu kabul ediyor.

Bu yazı bilgi amaçlıdır; çocuğunuz için karar onu değerlendiren hekime aittir.