Konu
İlişkiler ve aile
Partner, arkadaş, aile ve çocuk ilişkilerinde DEHB: dinlenmediğini hissetmek, geç kalmak, duygusal yoğunluk, anlatmak.
Çocuğa DEHB tanısını anlatmak: yaşa göre nasıl söylenir
Çocuğa tanıyı saklamak yerine yaşına uygun, kısa ve suçlamasız biçimde anlatmak genellikle önerilir. Ana mesaj şudur: beynin bazı işleri farklı yapıyor, bu senin suçun değil, bunun için yardım var ve güçlü yanların da var. Küçük çocuklarda benzetme ve resim, okul çağında kısa ve dürüst bir açıklama, ergenlerde ise ortak karar ve bilgilendirme işe yarar. Anlatım tek seferlik bir konuşma değil, zamanla derinleşen bir süreçtir.
3 dkDEHB'li çocuğun kardeşi: evdeki adalet ve kıskançlık
DEHB'li çocuğun kardeşleri çoğu zaman hem daha fazla çatışma yaşar hem de ebeveyn ilgisinin ona kaydığını hisseder. Kıskançlık, öfke ve suçluluk bu durumda sık görülür ve anormal değildir. İşe yarayanlar her kardeşe ayrı ve yalnızca ona ait zaman ayırmak, kardeşe tanıyı yaşına uygun biçimde anlatmak, kuralları adil ve herkes için görünür tutmak ve sorumlu rolünü kardeşe yüklememektir.
3 dkDEHB'li çocukta arkadaşlık: akran ilişkisi neden zorlanır
DEHB'li çocukların önemli bir kısmında akran ilişkilerinde zorlanma görülür; sebepleri arasında dürtüsellik, sıra bekleyememe, duygusal tepkiler ve sosyal ipuçlarını kaçırma var. Bu zorluk çocuğun karakteri değil, becerilerin gelişimiyle ilgilidir. İşe yarayanlar birebir ve kısa oyun buluşmaları, oyundan önce kuralları konuşmak, oyun sonrasında olumlu geri bildirim ve en az bir sağlam arkadaşlığı desteklemektir.
3 dkDEHB'li çocuğun öğretmeniyle görüşmek
Öğretmen görüşmesinde işe yarayan şey tanıyı anlatmak değil, sınıfta ne olduğunu ve ne istendiğini somut söylemek. Üç şey hazırlanıyor: çocuğun sınıfta zorlandığı iki üç somut durum, evde işe yarayan yöntemler ve öğretmenden istenen bir ya da iki uygulanabilir düzenleme. Uzun liste yerine az sayıda, denenebilir istek daha çok sonuç veriyor. Görüşme sonunda kimin neyi yapacağı ve ne zaman tekrar konuşulacağı netleştiriliyor.
3 dkAilene DEHB'ni anlatmak: “bizim zamanımızda yoktu” cümlesi
DEHB'nin adı yeni olabilir ama tarif ettiği davranışlar yeni değil: dikkatsiz, hareketli ve dürtüsel çocuklar tıp literatüründe 19. yüzyıldan beri anlatılıyor. Standart tanı yöntemleriyle yapılan çalışmalar, son otuz yılda toplumda DEHB ölçütlerini karşılayan çocukların oranının artmadığını gösteriyor. DEHB büyük ölçüde kalıtsal olduğu için aile üyeleri anlatılanlarda kendilerini de görebiliyor ve bu bazen savunmaya yol açıyor. Aileye anlatırken tanı etiketinden çok somut davranışı ve ne istediğini söylemek, tek konuşmada ikna etmeyi beklememek daha gerçekçi.
6 dkÇift terapisi DEHB'de işe yarar mı? Kanıt ne diyor
Çift terapisinin genel etkinliği iyi belgelenmiş: araştırma derlemeleri terapi alan çiftlerin yaklaşık yüzde 70'inin olumlu etkilendiğini ve etkinin bireysel terapilerle karşılaştırılabilir olduğunu bildiriyor. Bir partnerde DEHB olan çiftlere özgü kontrollü çalışmalar ise çok az; bu alanda şimdilik küçük pilot çalışmalar ve klinik rehberler var. Bu yüzden çift terapisi DEHB'de işe yarayabilir, ama tek başına DEHB'nin bireysel tedavisinin yerini tutması beklenmemeli. DEHB'yi bilen, iki tarafa da psikoeğitim veren ve pratik sistemlerle çalışan bir terapist aramak mantıklı.
6 dkDEHB ve ayrılık: bitişler neden daha ağır gelebilir
DEHB'li yetişkinlerde romantik ilişkilerin daha kısa ve daha çatışmalı olduğuna dair çok sayıda bulgu var ve büyük bir ABD taramasında daha önce evlenmiş olmak yetişkin DEHB ile ilişkili değişkenlerden biriydi. Ayrılıktan sonra herkesin duyguları dalgalanıyor; DEHB'de duygusal dalgalanmanın zaten daha yüksek olması bu dönemi daha sarsıcı hale getirebilir. Buna ilişkinin sağladığı günlük düzenin birden kaybolması ve duygu yüksekken verilen ani kararlar ekleniyor. Bu dönemde temas kurallarını önceden belirlemek, büyük kararları ertelemek ve günlük düzeni dışarıdan yeniden kurmak işe yarayabilir.
6 dkDEHB'de aşkın başındaki hiperodak neden sönüyor gibi görünür
DEHB'li biri ilişkinin başında dikkatini yeni partnerine hiperodak yoğunluğunda verebiliyor: uzun mesajlar, sürekli düşünmek, her ayrıntıyı merak etmek. Yenilik azaldığında bu yoğunluk kendiliğinden düşüyor ve partner bunu ilginin ya da sevginin bitmesi olarak yorumlayabiliyor. Araştırmalar uzun ilişkilerde, ilk dönemin saplantılı yanı olmadan da yoğun romantik sevginin sürebildiğini gösteriyor. Yoğunluğun düşmesi sevginin bittiği anlamına gelmiyor; ama dikkatin artık kendiliğinden gelmediğini bilip bilinçli olarak verilmesi gerekiyor.
6 dkDEHB'de sosyal pil: insanları sevip yine de yorulmak
Sosyal pil bilimsel bir terim değil, insanlarla vakit geçirdikten sonra tükenen enerjiyi anlatan gündelik bir benzetme. DEHB'li yetişkinlerde yorgunluk genel olarak daha sık bildiriliyor ve sosyal ortamlarda bu yorgunluğu artırabilecek birkaç kaynak var: gürültülü ortamda dikkati tutmak, söz kesmemek için kendini sürekli izlemek, duyguları daha yoğun yaşamak. İnsanları sevmekle onlardan yorulmak birbirini dışlamıyor. Pili idare etmenin yolu görüşmeleri azaltmaktan çok, önüne ve arkasına boşluk koymak ve çıkışı baştan planlamak.
6 dkDEHB'de tartışırken söz kesmek: ani tepki ve onarma
Tartışırken söz kesmek DEHB'de çoğu zaman saygısızlıktan çok, başlamış bir tepkiyi durdurmayı sağlayan ketleme sistemindeki gecikmeden kaynaklanıyor. Duygunun yükseldiği anlarda bu fren daha da geç devreye giriyor. Söz kesmek karşı tarafa dinlenmediği mesajını veriyor ve tartışmanın konusu kaymaya başlıyor. Söz kesmeyi tamamen önlemek zor olsa da bunu fark edip hemen onarmak, düşünceyi bir kağıda bırakmak ve duygu çok yükseldiğinde mola vermek tartışmanın yıkıcı hale gelmesini azaltıyor.
6 dkDEHB'li kadın olmak ve ev yükü beklentisi
Ev yönetimi ve bakım işlerinin önemli bir kısmı hala kadınlardan bekleniyor ve bu işlerin en görünmez parçası olan planlama, takip ve hatırlama tam da DEHB'de zorlanan yürütücü işlevlere dayanıyor. Uzman uzlaşı metinleri, DEHB'li kadınlarda düşük öz saygının toplumsal beklentileri karşılayamama algısıyla ilişkili olabileceğini belirtiyor. Bu yüzden DEHB'li bir kadının ev içindeki zorlanması hem bir belirti hem bir cinsiyet beklentisi meselesi. Standartları sorgulamak, işin düşünme kısmını görünür kılmak ve yükü açıkça paylaşmak işe yarayan başlangıçlar.
6 dkEvlilikte DEHB: partnerinin annesi ya da çocuğu olmamak
DEHB'nin olduğu ilişkilerde bir partner zamanla hatırlatan, planlayan ve toparlayan konuma, DEHB'li partner ise hatırlatılan konuma geçebiliyor. Araştırmalar DEHB'li yetişkinlerin evlilik uyumunu daha düşük bildirdiğini ve partnerlerin eksikleri telafi etmek için ek sorumluluk üstlendiğini gösteriyor. Bu düzen iki tarafı da yoruyor: biri ebeveyn gibi, öteki çocuk gibi hissediyor. Çıkış yolu hatırlatmayı artırmak yerine sorumluluğu açıkça yeniden paylaşmak ve rolleri konuşulabilir hale getirmek.
6 dkİki DEHB'li bir ilişki: iki taraf da DEHB'liyse neler olur
İnsanlar psikiyatrik özellikler bakımından kendilerine benzeyen partnerlerle daha sık bir araya geliyor ve İsveç kayıt verilerinde bu benzeşme DEHB'de en yüksek olanlar arasında bulundu. İki DEHB'li bir ilişkide karşılıklı anlayış, utancın azalması ve ortak bir tempo gibi güçlü yanlar olabilir. Riskli taraf ise düzeni hatırlayacak kimsenin kalmaması: belirtileri süren DEHB'li yetişkinlerde partnerin de DEHB belirtileri yüksek olduğunda maddi sorunlar ve partner saldırganlığı daha sık bildirildi. Hatırlama işini kişilerden alıp otomatik ödemeler, ortak takvim ve dış hatırlatıcılar gibi sistemlere vermek bu ilişkilerde daha da önemli hale geliyor.
6 dkDEHB'de dinliyorum ama dinlemiyor gibi görünüyorum
DEHB'de 'doğrudan konuşulduğunda dinlemiyor gibi görünmek' tanı ölçütlerinden biri. Bunun arkasında isteksizlikten çok iki mekanizma var: kendiliğinden ve fark edilmeden başlayan zihin gezinmesi ve duyulanı akılda tutarken bir yandan cevap hazırlamayı zorlaştıran çalışma belleği güçlüğü. Karşı taraf bunu ilgisizlik olarak okuyabiliyor. Duyduğunu kısaca geri yansıtmak, kaçırdığında bunu açıkça söylemek ve önemli konuşmaları doğru ana taşımak işe yarayan yaklaşımlar arasında.
6 dkİlişkide duygusal yoğunluk ve DEHB: çok hissetmek
DEHB'li yetişkinlerde duygusal dalgalanma sağlıklı kontrollere göre belirgin biçimde daha yüksek bulunuyor ve bu dalgalanma gündelik hayattaki zorlanmaya DEHB'nin klasik belirtilerinden bağımsız katkı yapıyor. İlişkide bu hem sevginin hem kırgınlığın daha yoğun yaşanması demek. Üniversite öğrencileriyle yapılan bir çalışmada DEHB belirtileri ile düşük ilişki kalitesi arasındaki bağa duygu düzenleme güçlüğü ve düşmanca çatışma aracılık ediyordu. Yoğunluğu yok etmeye çalışmak yerine yoğunluğu adıyla söylemek ve tartışma için sakin zamanda bir mola kuralı belirlemek daha gerçekçi.
6 dkİlişkide reddedilme duyarlılığı ve DEHB: bir mesajdan kıyamet
Reddedilme duyarlılığı, reddedilmeyi kaygıyla beklemek, belirsiz işaretlerde hemen görmek ve yoğun tepki vermek olarak tanımlanıyor. Yakın ilişkilerde bu eğilim hem kişinin hem partnerinin doyumunu düşürebiliyor ve beklenen reddi davet eden davranışlara yol açabiliyor. DEHB'de duygu düzenleme güçlüğü yaygın olduğu için bu tepkiler daha hızlı ve sert yaşanabiliyor. Döngüyü kırmanın yolu duyguyu bastırmak yerine, belirsizliğin ne anlama geldiğini partnerle önceden konuşmak ve korkuyu suçlama olmadan dile getirmek.
6 dkİlişkide sıkılmak DEHB ile ilgili mi, yoksa ilişkiyle mi
DEHB'li yetişkinlerde sıkılmaya yatkınlık belirgin biçimde daha yüksek bulunuyor ve bu yatkınlık kısmen dikkat kontrolü ile çalışma belleğindeki güçlüklerle açıklanıyor. Bu yüzden ilişkide hissedilen sıkıntının bir kısmı ilişkiden bağımsız olarak, her uzun süreli ve tekrarlı durumda ortaya çıkabiliyor. Öte yandan evlilikte sıkılmak yıllar sonra daha düşük doyumu öngörüyor, yani görmezden alınmamalı. Hissi ayırt etmek için hayatın başka alanlarına bakmak, büyük kararları ertelemek ve ilişkiye birlikte yeni deneyimler katmak işe yarayan adımlar.
6 dkİlişkide zaman körlüğü: DEHB'de geç kalmak ve bekletmek
DEHB'de zaman algısı farklı çalışıyor: süre tahminleri daha isabetsiz ve değişken olabiliyor, gelecekteki bir an şimdiki davranışı yeterince etkilemiyor. İlişkide bu, sürekli geç kalmak ya da hiperodak içinde partneri bekletmek olarak görünüyor. Bekleyen taraf ise bunu çoğu zaman önemsenmemek olarak yorumluyor ve bu tür olumsuz yorumlar ilişki doyumuyla bağlantılı. Daha dakik olmaya çalışmanın yanında işe yarayan şeyler, gerçekçi saat vermek, gecikmeyi erken bildirmek ve bekleyen tarafın zamanını koruyan ortak kurallar koymak.
6 dkDEHB'ni partnerine nasıl anlatırsın: bahane gibi durmadan
Partnerine DEHB'ni anlatırken en işe yarayan yaklaşım tanıyı bir etiket gibi bırakmak yerine, belirli davranışların arkasındaki mekanizmayı gösteren bir açıklama olarak sunmak ve bunu bir istekle bitirmek. Araştırmalar DEHB'li yetişkinlerin ve yakınlarının birlikte katıldığı psikoeğitimin DEHB bilgisini belirgin biçimde artırdığını ve yakınların eleştirel tutumunu azalttığını gösteriyor. Konuşma bir tartışmanın ortasında değil sakin bir anda yapılmalı. Açıklama sorumluluğu kaldırmıyor, sorumluluğun nasıl paylaşılacağını konuşulabilir hale getiriyor.
6 dkDEHB'de unutulan özel günler: niyet ile hafıza arasında
DEHB'de özel günleri unutmak çoğu zaman sevgi eksikliğinden değil, gelecekte bir şeyi doğru anda hatırlamayı sağlayan prospektif bellekteki güçlükten kaynaklanıyor. Özellikle belirli bir zamana bağlı hatırlama ve buna hazırlığı planlama DEHB'de zorlanan alanlar. Karşı taraf bunu umursamazlık olarak okuyabiliyor. İşe yarayan yaklaşım hatırlamayı hafızaya bırakmamak: tarihleri tek bir yere yazmak, günün kendisi için değil hazırlık için de hatırlatıcı kurmak ve bunu romantik olmayan bir şey sanmamak.
6 dkDEHB ve yeni insanlarla tanışmak: sosyal kaygı ve gaf korkusu
DEHB ile sosyal kaygı sık birlikte görülebiliyor ve ikisi birlikte olduğunda sosyal zorluklar genellikle daha belirgin oluyor. DEHB'li çocuklarla yapılan bir çalışma, sosyal sorunların çoğunlukla sosyal kuralları bilmemekten değil, bildiğini o anda tutarlı biçimde uygulayamamaktan kaynaklandığını gösteriyor. Yeni biriyle tanışırken ismi unutmak, sözü kesmek ya da fazla paylaşmak bu yüzden sık yaşanıyor; ardından gelen gaf korkusu da bir sonraki tanışmayı zorlaştırabiliyor. İsim için küçük bir hatırlama alışkanlığı, önceden hazırlanmış birkaç soru ve kısa bir onarma cümlesi denemeye değer.
6 dkErgenlikte DEHB: belirtiler, riskler ve aileye düşenler
Ergenlikte DEHB çocukluktakinden farklı görünüyor: hareketlilik azalırken dikkat, düzen ve zaman yönetimi sorunları öne çıkıyor. Okul yükü ve bağımsızlık beklentisi arttığı için daha önce idare eden gençler bu dönemde zorlanmaya başlayabiliyor. Riskler de değişiyor: trafik, sigara ve madde kullanımı, duygu dalgalanmaları öne geçiyor. En çok işe yarayan yaklaşım, kontrolü kademeli devretmek ve yapıyı birden çekmemek.
5 dkDEHB'li biriyle nasıl iletişim kurulur?
En işe yarayan üç şey: sözlü söylenen her şeyi yazılı da göndermek, tek seferde tek konu konuşmak ve unutmayı umursamamakla karıştırmamak. Geri tepenler ise şunlar: uzun ve çok maddeli talimatlar, ani konu değişiklikleri, 'herkes biraz öyle' gibi geçiştirici cümleler ve unutulan bir şeyi karakter meselesine çevirmek. Sınır koymak da gerekiyor; anlayış göstermek her yükü üstlenmek anlamına gelmiyor.
5 dkDEHB'liler neden çok konuşur?
Çok konuşmak DEHB'nin dürtüsellik boyutuyla ilgili. Aklına gelen düşünceyi geri tutan frenin zayıf çalışması, sözün beklemeden çıkmasına yol açıyor. İkinci sebep çalışma belleği: söyleyeceğini tutamayacağını bilen kişi hemen söylüyor, yoksa kaybolacak. Üçüncüsü ilgi: ilgi duyulan bir konu açıldığında konuşma hızlanıyor. Bunlar nezaketsizlik gibi görünüyor ama mekanizma farklı ve üzerinde çalışılabilir.
5 dkDEHB ve arkadaşlık
DEHB'de arkadaşlıklar genelde kurulmakta değil sürdürülmekte zorlanıyor. Sebep ilgisizlik olmuyor: aramayı hatırlamak prospektif bellek gerektiriyor, bu da DEHB'de zorlanan bir alan. Buna söz kesmek, aşırı paylaşım ve yoğun başlayıp sönen ilgi ekleniyor. En işe yarayan yaklaşım hatırlamayı sisteme devretmek ve az sayıda ilişkiyi düzenli tutmak.
6 dkDEHB'de e-posta ve mesaj felci
Kısa bir mesajı haftalarca cevaplayamamak DEHB'de çok yaygın. Sebep işin uzunluğu değil; mesajın açıkken kapanmamış bir döngüye dönüşmesi ve gecikmenin utanç üretip yaklaşmayı daha da zorlaştırması. İşe yarayan yöntemler cevabı kısaltmak, açtığın mesaja tek dokunuşta karar vermek ve geciken mesajlarda uzun özür paragrafı yazmadan doğrudan konuya girmek.
5 dkDEHB'de telefon etmek neden bu kadar zor
Telefon etmek DEHB'de zor, çünkü gerçek zamanlı, geri alınamaz ve hazırlanma imkanı düşük bir iletişim biçimi. Konuşma sırasında hem dinlemek hem cevap kurmak çalışma belleğini zorluyor, kelime bulamama korkusu da kaçınmayı besliyor. En işe yarayan hazırlık şu: aramadan önce söyleyeceğin ilk cümleyi ve soracaklarını yazmak, kalemi de önceden eline almak.
5 dkDEHB'li bir ebeveyn olmak
DEHB'li bir ebeveyn, kendisi için zor olan şeyi bir başkası için de kurmak zorunda kalıyor: rutin, öngörülebilirlik ve tutarlılık. En sık zorlanılan alanlar sabah ve akşam geçişleri, okul evraklarının takibi ve duygusal tepkinin şiddeti. İşe yarayan yaklaşım, kusursuz ebeveynliği hedeflemek yerine az sayıda sabit yapı kurmak, hata sonrası onarmayı öğrenmek ve kendi tedavisini ihmal etmemek.
5 dkDEHB ve ilişkiler: görünmeyen emek
DEHB ilişkilerde en çok iki yerde görünüyor: verilen sözlerin tutulamaması ve ev yönetiminin görünmeyen kısmının tek tarafa yığılması. Zamanla bir taraf hatırlatan ve düzenleyen konuma geçiyor, ilişki eşitlikten çıkıp ebeveyn-çocuk dinamiğine kayıyor. Bu iki taraf için de yıpratıcı. İşe yarayan şey daha çok çabalamak değil, hatırlama işini kişiden alıp ortak bir sisteme devretmek.
5 dkAuDHD'li birinin yakını olmak: ne işe yarıyor?
En çok işe yarayan şey belirsizliği düşürmek: planı erken söylemek, değişikliği önceden haber vermek, ima yerine açık cümle kurmak. En çok zarar veren şey ise iyi niyetli sürprizler, sözlü emir yağmuru ve “bu kadar şeye bu kadar tepki mi” cümlesi. Araştırmalar anlaşılamamanın tek taraflı olmadığına işaret ediyor: uyum çabası iki taraftan da gelmediğinde bütün yük tek kişide kalıyor ve o yükün adı maskeleme, bedeli de tükenme oluyor.
6 dkOtizmde ve DEHB'de sosyal iletişim: aynı görünen farklar
Sosyal zorluk iki tabloda da görülüyor, ama aynı yerden çıkmıyor. DEHB'de mesele çoğunlukla dürtüsellik ve dikkat: kuralı biliyorsun, uygulamakta zorlanıyorsun. Otizmde ise sosyal ipuçlarının okunması ve karşılıklılığın kurulma biçimi merkezde duruyor. Araştırmalar bir üçüncü katmana daha işaret ediyor: anlaşılamama tek taraflı değil, iki yönlü. Otizmli kişiler birbiriyle konuşurken bilgi aktarımının bozulmadığı, karma eşleşmelerde bozulduğu gösterildi.
7 dk