DEHB'li çocuklar için evde yapılabilecek etkinlikler

Diyelim ki hafta sonu, saat öğleden sonra üç. Çocuk evin içinde dolaşıyor, her şeye iki dakika dokunup bırakıyor. Yetişkin "hadi bir şey yapalım" diyor, çocuk "sıkıldım" diyor, öneriler "olmaz, sıkıcı" diye geri çevriliyor. Sonunda tablet çıkıyor ve herkes bir miktar suçluluk duyuyor.

Bu döngü çoğu evde tanıdık. Sorun genelde etkinlik fikrinin azlığı değil, fikrin çocuğun o anki durumuna, süresine ve başlangıç biçimine uymaması. Aşağıda yaşa ve amaca göre ayırdığım 30 etkinlik var; her birinin kaç dakika sürdüğü, hangi malzemenin gerektiği, nasıl kurulduğu ve çocuk bırakınca ne yapılacağı da yazılı.

Baştan dürüst bir not. DEHB'li çocuklarda "şu ev etkinliği dikkati artırır" diyen denetimli çalışma çok az. Burada yazdıklarım iki yerden geliyor: çocuk gelişiminde oyunun rolünü anlatan genel literatür (Ginsburg'un Amerikan Pediatri Akademisi raporu bunun bilinen bir örneği) ve davranışsal yaklaşımların genel ilkeleri: yapı, görünürlük, anlık geri bildirim. Bunlar iyi temeller ama "bu etkinlik şu belirtiyi azaltır" iddiası taşımıyor. Ben bir ebeveyn olarak değil, bu konuları okuyan ve yazan biri olarak yazıyorum; bana kalırsa etkinliklerin en büyük işlevi çocuğun ve evin gününü daha az gerilimli ve daha çok ortak anıya yakın kılmak.

Etkinliğin kurulumu: başlamadan önce

Etkinliğin kendisinden önce kurulum belirliyor. Aynı etkinlik iyi kurulunca üç dakikada biter, kötü kurulunca bir saat sürer.

Önce malzemeyi hazırla. Çocuk "gel yapalım" duyunca, yetişkin kutuları aramaya giderse, çocuğun ilgisi çoktan başka yerde. Etkinlik kutuları işe yarıyor: bir kutuda hamur ve kalıplar, bir kutuda boncuk ve ip, bir kutuda boya ve kağıt. Kapağın üstüne içeriği yaz ya da çiz. Çocuk "ne yapalım" dediğinde iki kutu önüne getirmek, açık uçlu soru sormaktan çok daha iyi çalışıyor.

Sonra seçenek sayısını sınırla. "Ne yapmak istersin" sorusu DEHB'li çocuk için çoğu zaman fazla geniş. İki seçenek ver: "Hamur mu, kule mi?" Seçimi çocuğa bırakmak sahiplenmeyi artırıyor, iki seçenek ise kararı kolaylaştırıyor.

Başlangıcı küçült. Hamuru ortaya koy ve "ben bir yılan yapıyorum" de. Çocuğun gelip katılmasını bekle. Talimat vermeden, davetle başlamak direnci azaltıyor.

Sonu baştan söyle. "Bu kum saati bitince toplayacağız" ya da "bu şarkı bitince bitiyor." Çocuk sonun nerede olduğunu bilince başlamak ve sürdürmek kolaylaşıyor. Geçişlerin zorluğu için sabah rutini yazısında geçiş uyarısının mantığını anlattım, aynısı etkinlik için de geçerli.

Son olarak yeri ve zamanı belirle. Yemekten hemen önce, çocuk açken ya da uyku saatinin yakınında başlanan etkinlik zordur. Ben olsam okuldan döndükten sonra bir dinlenme boşluğundan sonra, ya da hafta sonu kahvaltıdan sonra başlardım.

4-6 yaş: kısa, hareketli, dokunsal

Bu yaşta dikkat süresi çoğu çocukta zaten kısa. Etkinlikler 5-10 dakikalık parçalardan oluşsun ve vücudu kullansın. Okul öncesi dönemdeki hareketliliğin ne zaman sorun sayılacağı için okul öncesi dönemde DEHB yazısına bakabilirsin.

Yastık nehri (hareket, 10-15 dakika, yastık ya da minder). Yere yastıklar diz, aralarında hafif boşluk bırak. Zemin "nehir", yastıklar "taş". Çocuk taştan taşa atlıyor, düşerse "nehre" düşmüş oluyor ve baştan başlıyor. Yastıkları sonra kendisi dizsin; kurmak da etkinliğin parçası.

Hayvan yürüyüşleri (hareket, 5-10 dakika, malzeme yok). Ayı gibi dört ayak, ördek gibi çömelerek, yengeç gibi arkaya, kurbağa gibi sıçrayarak. Hayvanı çocuk seçebilir. Odanın bir ucundan öbürüne yarış değil, taklit.

Dondur-dans (hareket ve ketleme, 5-10 dakika, müzik). Müzik çalarken dans, müzik durunca heykel. Durmak ve kendini tutmak bu yaştaki çocuk için gerçek bir beceri. Çocuk sıkılırsa roller değişsin: müziği o durdursun.

Ritim taklidi (odak, 5-10 dakika, tencere, kaşık ya da el). Yetişkin kısa bir ritim vuruyor, çocuk tekrar ediyor. Sonra ters çeviriyorsunuz. Üç vuruşla başla, gerekirse beşe çık. Sesli ve hareketli olduğu için çoğu çocuğun hoşuna gidiyor.

Hazine avı (odak, 10-20 dakika, küçük bir ödül ya da oyuncak, resimli ipucu). Yetişkin evin içinde üç ya da dört yere resimli ipucu saklıyor. Çocuk birini buluyor, bir sonrakini buluyor, sonunda hazineye varıyor. İpuçlarını yazı değil resimle yap. Fazla uzun olursa dağılır, üç adım yeter.

Su aktarma tepsisi (sakinleştirme ve odak, 10-20 dakika, tepsi, iki üç kap, sünger, havlu). Büyük bir tepsiye iki kap koy: biri dolu, biri boş. Çocuk kaşık, sünger ya da küçük bir bardakla suyu aktarıyor. Dökülmesi serbest, tepsi zaten tutuyor. Yavaş ve dokunsal, sakinleştirici bir iş. Banyoda ya da mutfakta yapılırsa temizlik derdi azalır.

Battaniye çadırı (yapı, 20-30 dakika, battaniye, sandalye, mandal). İki sandalyenin üzerine battaniye ört. İçeri yastık, el feneri, bir kitap koy. Kurmak yarım saatlik bir iş, kullanmak da bir çeşit sakin köşe. Çadır yıkılırsa etkinlik de bitmiş olmuyor, birlikte yeniden kurulabilir.

Oyun hamuru (yaratma ve sakinleştirme, 15-25 dakika, hamur, kalıp, oklava). Hamurla sıkma, yoğurma, ezme çocuğun elini meşgul eder. Pasta yap, kurabiye kes, bir hayvan şekillendir. Hamuru kendin de yapabilirsin (un, tuz, su, bir miktar yağ), çocuk karışımı yapmaya katılır.

Büyük kağıda boyama (yaratma, 10-20 dakika, geniş kağıt, boya ya da pastel). Küçük kağıt yerine yere serilmiş büyük bir kağıt ya da ters çevrilmiş bir paket kağıdı. Bütün kolu kullanarak çizmek bu yaşta daha kolay. Resmin "ne olduğunu" sormak yerine "anlat" demek daha iyi.

Makarna kolye (odak, 10-15 dakika, makarna, ip). Delikli makarnaları ipe dizmek ince motor beceri ve sabır ister. Küçük parçalar yutulabileceği için bu yaşta iri delikli makarna seç ve yanında ol.

7-10 yaş: kurallar, hedef ve görünür sonuç

Bu yaşta çocuk kural ve hedef sever; "ne zaman bitti" ve "iyi oldu mu" sorularının cevabını görmek ister. Etkinlikler 10-20 dakikalık parçalara bölünebilir ve basit hedefler taşıyabilir.

Koridor parkuru (hareket, 15-20 dakika, bant, yastık, ip). Yere bantla bir çizgi çek, yürüyerek git. Bir yerde sandalyenin altından geç, bir yerde bir ayağın üstünde dur, bir yerde zıpla. Çocuk kendi parkurunu da tasarlayabilir. Zamanı kendine karşı ölçmek rekabeti kardeşten uzaklaştırıp çocuğun kendi geçmiş zamanına çeviriyor.

Balon voleybolu (hareket, 10-15 dakika, balon, ip). İki sandalye arasına ip ger, balonu yere düşürmemeye çalışın. Balon yavaş düştüğü için hızlı tepki veren çocuk bile yetişebiliyor. Kural: balon yere düşerse başlangıç sayısı sıfırlanır. Bu, geri bildirim ve hedefi aynı anda veriyor.

Simon Der ve ters Simon (odak ve ketleme, 10 dakika, malzeme yok). Klasik Simon Der'de yalnızca "Simon der ki" ile başlayan komutlar yapılır. Ters versiyonda tam tersi: "Simon der ki" ile gelen komutu yapma. Bu, otomatik tepkiyi durdurma çalışması, çocuğa oyun gibi geliyor.

Hafıza eşleştirme kartları (odak, 15 dakika, karton, kalem). Karton parçalara çift çift resim çiz, ters çevir. Çocuk ikisini açıp eşleşeni arıyor. Kartları kendisi çizerse etkinliğin yarısı yaratıcı iş. Çok kart başlangıçta fazla gelir, 8 kartla başla.

Hedef kartlı yapı (yapı, 20-30 dakika, yapı blokları). Yap-bozlarda ve yapı bloklarında "ne yapacağını" kart üstünde görmek yardımcı oluyor. Bir fotoğraf ya da çizim bul ve "buna benzer bir şey yapalım" de. Hedef olunca başlamak ve bitirmek kolay. Hedefsiz yapı da değerli, ama onda bitiş kendiliğinden gelmiyor.

Karton makine (yapı ve yaratma, 30-40 dakika, karton, bant, makas, boya). Eski kolilerden bir robot, bir araba, bir ev. Kesme işini yetişkin yapabilir ya da birlikte yaparsınız; makası olan çocuk için de yanında olmak iyi. Çocuk makine "ne yapıyor" diye anlatsın.

Mutfakta tarif (yapı ve odak, 20-40 dakika, basit bir tarif). Kurabiye ya da pankek gibi. Tarifi resimli adımlara ya da numaralı bir listeye çevir. Adımları çocuk sırayla yapar. Ölçü, karıştırma ve bekleme bölümleri sabır ve sıra gerektirir. Ödül tatlı bir sonuç, bu yüzden geri bildirim hızlı. Sıcak fırın ve bıçak için yetişkin hep yanında.

Kendi çizgi romanım (yaratma, 20-30 dakika, kağıt, kalem). Bir kağıdı dörde katla, dört kare çiz. Çocuk her kareye bir sahne koyuyor. Dört kareyle başla, çocuk istiyorsa devam etsin. Uzun bir hikaye değil, kısa bir olay.

Mandala ya da damla suluboya (sakinleştirme, 15-20 dakika, suluboya, fırça, kağıt). Islak kağıda damlatılan renklerin yayılması yavaş ve görsel olarak tatmin edici. Doğru ya da yanlış yok. Bu, gün sonunda sakin bir iş olarak da kullanılır.

Masa oyunları (odak ve sıra bekleme, 15-20 dakika, Jenga, Uno, domino). Sıra bekleme, kaybetme ve kurallara uyma pratiği. Jenga'da dikkatli hareket, Uno'da hızlı karar. Kaybetmek zorsa kısa oyunlarla başla ve "birlikte kazanma" oyunları dene (iş birlikçi masa oyunları var). Detay için arkadaşlık yazısına bakabilirsin.

11-13 yaş: özerklik, meydan okuma, ortak iş

Bu yaşta çocuk "çocuk etkinliği" gibi görünen şeyleri reddedebilir. Seçimi ona bırak, işi ciddi tut, yetişkini yardımcı ya da seyirci yap. Ergenliğin başında DEHB'in nasıl farklılaştığı için ergenlikte DEHB yazısı var.

Kendi koreografisi (hareket, 15-20 dakika, müzik). Bir şarkı seç, ona 30 saniyelik bir dans tasarla. Tekrar ve geliştirme var, yani hem hareket hem planlama. İsterse yetişkine gösterir, istemezse yalnız çalışır. Kayıt şart değil.

İp atlama ve hız hedefi (hareket, 10 dakika, ip). Bir dakikada kaç atlayış. Çocuk kendi rekorunu kırmaya çalışır. Kısa bir hareket seansı bile işe yarıyor olabilir: Pontifex ve arkadaşlarının çalışmasında tek bir orta şiddetli koşu bandı seansından sonra DEHB'li çocuklarda ketleme ve okuma-aritmetik testlerinde iyileşme görüldü. Çalışma küçük ve tek seanslıktı, yani yön ilginç ama kesin değil.

Şifre kutusu ve ev içi bulmaca (odak, 20-30 dakika, kutu, kilit ya da kağıt şifreler). Yetişkin ya da çocuk, birbirine bulmaca tasarlıyor: bir kağıttaki şifre bir dolaptaki başka bir kağıda götürüyor. Tasarlayan taraf çok çalışıyor, bulan taraf çok düşünüyor. Roller değişebilir.

Büyük yap-boz (odak ve sakinleştirme, haftalık, 500 parça ya da fazlası). Bir masaya kur, üstünü örtmeden bırak. Çocuk istediği zaman gelip birkaç parça yerleştirsin. Kısa seanslarla tamamlanabilen, kimsenin beklemediği bir proje. Bitirmek haftalar sürebilir, bu da bir tür uzun vadeli hedef.

Eski cihaz söküp bakmak (yapı ve merak, 30-60 dakika, tornavida, eski bir cihaz). Bozuk bir radyo, eski bir klavye, çalışmayan bir tost makinesi. Fişi çekili, pili çıkarılmış olmalı ve yetişkin kontrolünde. Parçaları ayırmak, "bu ne işe yarıyor" sorusu, birlikte araştırmak. Bu bir güvenlik gerektiren etkinlik; hangi cihazların uygun olduğuna sen karar ver.

Kendi oyununu tasarla (yaratma, 30-60 dakika, kağıt, kalem, zar). Bir tahta oyunu, bir kart oyunu. Kurallar yazılı olacak, birisi oynayıp bozuk yerleri bulacak. Kural yazmak, bir yerde takılınca düzeltmek, sırayı kurmak: planlama ve esnekliğin hepsi işin içinde.

Mini restoran (rol ve yapı, 40-60 dakika, menü, mutfak malzemeleri). Çocuk menüyü yazıyor, hazırlığı yapıyor, aileyi servis ediyor. Planlama, sıralama ve zaman yönetimi var. Hata yaparsa müşteri anlayışlı kalmalı.

Saksı bitkisi ya da mini bahçe (yapı, hafta boyu, saksı, toprak, tohum). Her gün birkaç dakikalık sulama. Fasulye gibi hızlı çimlenen bir bitki gelişimi gösterir. Uzun vadeli takibi öğrenmek için DEHB'li çocuğa görünür geri bildirim veren bir deney.

Soda ve sirke deneyi (odak ve merak, 20 dakika, karbonat, sirke, boya). Bir bardakta kabaran köpük. Hipotez kurup sonucu görmek, değişkeni değiştirip tekrar denemek. Evde yapılabilen kontrollü deneyler arasında en kolaylarından.

Amaca göre hızlı seçim

Belirli bir ihtiyaç için hangi etkinliğe gidileceğine dair kaba bir kılavuz. Kesin değil, çocuğun tercihi ve günü belirliyor.

İhtiyaç	4-6 yaş	7-10 yaş	11-13 yaş
Hareket, enerji atma	Yastık nehri, hayvan yürüyüşleri	Koridor parkuru, balon voleybolu	İp atlama, kendi koreografisi
Sakinleşme	Su aktarma, oyun hamuru	Damla suluboya, mandala	Yap-boz, saksı bakımı
Odaklanma	Hazine avı, ritim taklidi	Simon Der, hafıza kartları	Şifre kutusu, soda deneyi
Yapı, inşa	Battaniye çadırı	Karton makine, tarif	Cihaz söküp bakmak, mini restoran
Yaratma	Büyük kağıda boyama	Çizgi roman	Kendi oyununu tasarla

Gün içinde bir sıra düşünüyorsan, benim önerim şu: önce hareket, sonra odak ya da yapı, en sonda sakinleştirme. Hareketle başlamak çoğu çocukta ardındaki işi kolaylaştırıyor; bunu ayrıca spor ve hareket yazısında işledim. Çok yorulmuş ya da kızgın bir çocuk için ise sıra tersine döner, önce sakinleştirme gerekir; ayrıntısı sakinleştirici etkinlikler yazısında. Dışarı çıkabiliyorsanız hareketi evde değil açık havada yapmak da bir seçenek.

Çocuk üç dakikada bırakırsa

Bu, etkinlikle ilgili en sık yaşanan şey ve çoğu yetişkinin canını sıkıyor. İlk tepki "demek ki sevmedi" ya da "bir şeye devam edemiyor" oluyor. Ben bir adım geri çekilip şu soruları sorardım.

Etkinlik çok mu zordu? Çocuk kolay bir şeyi tamamlayamıyorsa küçültmek gerekir. Kule yerine üç blokluk bir kule. Kendi hikayesi yerine tek karelik bir resim. Çocuk bir şeyi başarırsa genellikle devam eder.

Çok mu kolaydı? Bazen çocuk etkinliği hızla bitirir ve sıkılır. O durumda bir meydan okuma ekle: "bunu gözlerin kapalı yapabilir misin", "bunu en hızlı ne kadar sürede yaparsın".

Çok mu uzundu? Etkinliği iki yarıya böl ve ortada kısa bir mola ver. Hareket molası kavramı ders çalışırken de aynı mantıkla kullanılıyor. Ortadaki molayı etkinliğin parçası say; çocuk bıraktığında başarısız olmuş olmuyor.

Yetişkin yanında mıydı? İlk beş dakikada yetişkin yoksa çocuk başlamakta zorlanabilir. Yanında oturmak yeterli; müdahale gerekmiyor.

Yine de bıraktığında "tamam, bir sonrakini deneyelim" demek ve etkinliği masada bırakmak (yap-boz gibi) bazen sonra kendi gelip devam etmesini sağlıyor. Bırakmak bir ceza sebebi değil, bir veri.

Eğer çocuk hiçbir etkinliğe 3 dakikadan fazla dayanamıyor ve bu her ortamda oluyorsa, bu etkinlik değil değerlendirme konusu. Böyle bir durumda hekimle ya da okul rehber öğretmeniyle konuşmak daha doğru.

Yetişkin ne kadar yanında olmalı

Bu bölüm, ev etkinliklerinde en çok kaçırılan şey. Çocuk bir etkinliği yalnız yapsın istiyoruz ama "yalnız" bir çıkış noktası değil, bir varış noktası.

İlk aşamada yetişkin tam yanında ve etkinliğin içinde: birlikte başlıyor, birlikte yapıyor. İkinci aşamada yanında ama kendi işiyle meşgul: çocuk yapıyor, yetişkin yakın. Üçüncü aşamada aynı odada ama başka bir işte. Son aşamada çocuk yalnız. Bu geçişlerin ne kadar sürdüğü çocuğa göre değişiyor. 4-6 yaşta çoğu etkinlik ilk iki aşamada kalır, 11-13 yaşta çoğu üçüncü ve dördüncüde.

Yetişkinin yanında olmasının nedeni, çocuğun başlamasına ve kaldığı yerden devam etmesine yardımcı olmak. Başka insanın varlığı DEHB'li yetişkinlerde de benzer şekilde işe yarıyor, eşlikçi çalışma yazısında bunu anlattım. Çocuklarda bunun çalışıp çalışmadığına dair ayrı bir araştırma bilmiyorum, ama mantığı aynı.

Yanında olmak dersi vermek, düzeltmek ya da yönlendirmek anlamına gelmiyor. Yetişkin burada bir seyirci ve yardımcı. "Şunu yanlış yapıyorsun" yerine "bu kuleyi nasıl yaptın anlat" demek hem ilgiyi gösteriyor hem de çocuğun kendi düşünmesine yer bırakıyor. Davranışsal ebeveyn eğitimi programlarında bu tür olumlu ve yönlendirmeyen dikkat temel bir bileşen. Programların ne öğrettiği için ebeveyn eğitimi yazısına bak.

Kardeşin olduğu evlerde de etkinlikte bir tür sıra gerekiyor; her çocuğa kısa ve yalnızca ona ait bir zaman ayırmak, kardeş çatışmasını azaltır. DEHB'li çocuğun kardeşi yazısında bunu anlattım.

Etkinliği bitirmek

Başlamak kadar bitirmek de zor. DEHB'li çocuk için geçişler zorlayıcı ve eğlenceli bir etkinlikten çıkmak daha da zor.

Süreyi önceden ver. "Yarım saat sonra toplayacağız" yerine görünür bir araç kullan: kum saati, görsel bir zamanlayıcı ya da bir şarkı. Biten şeyin bir "kapanış hareketi" olması da yardım ediyor: malzemeyi kutuya koymak, yapılan şeyin bir fotoğrafını çekmek ya da bir rafa yerleştirmek. Yapı ya da resim silinmez, saklanır.

Toplama işini etkinliğin sonu olarak değil parçası olarak çerçevele. "Yapı bitti, şimdi kutuya koyma zamanı." Çocuk toplamaktan nefret ediyorsa, toplama bölümünü oyuna çevirebilirsin: "kutu açık ve bu parçaları kaç saniyede koyarız."

Ödül konusunda ben çok dikkatli olurdum. Etkinliği bir ödül olarak vermek ("ödevini bitirirsen oynarız") ya da bir ceza olarak almak ("gürültü yaptın, etkinlik yok") hem etkinliği hem ilişkiyi bozabiliyor. Ödül sistemi kurmak istiyorsan ödül sistemi yazısındaki çerçeve işe yarar, ama etkinliğin kendisi çoğu zaman yeterince ödüllendirici olsun istiyorum.

Etkinlik kötü bittiyse, yani çocuk bıraktı, bağırdı ya da bir şey kırıldıysa, o anda öğüt vermek yerine sakinleşmeye bırakmak daha iyi; patlamanın anı için öfke patlamaları yazısı var.

Ekransız ama vaazsız

Burada bir tuzak var. "Ekransız etkinlik" kulağa çoğu zaman "ekran kötü, bunu yap" gibi geliyor. Bu mesaj çocuğa iyi gelmiyor ve evde bir güç savaşı başlatıyor.

Ben olsam ekranı bir kenara koyar, etkinliği ayrı tutardım. "Bir saat tablet yok" yerine "öğleden sonra üçte yap-boz kuracağız" demek. Ekran konusunun kendisi ayrı bir ayar: çocuklarda ekran süresi ve DEHB yazısında araştırmaların ne dediğini ve neyin bilinmediğini anlattım. Kısaca, ekran ile DEHB belirtileri arasında küçük bir ilişki bildiriliyor, ama ekranın DEHB'ye yol açtığı kanıtlanmış değil.

Pratikte işe yarayan şey, etkinliğin ekranla yarışmaması. Ekrandan çıkarken çocuğa bir geçiş payı lazım, mesela "bu bölüm bitince". Etkinliğe geçerken de bir köprü işe yarıyor: "gel şuna bak, yeni bir şey kurdum." Etkinlikten sonra ekran ödül değil, günün normal bir parçası olabilir.

Bir de şu: çocuk ekrandan sıkılmış ya da yorulmuşsa, etkinlik teklifi onu daha da zorlayabilir. O anda sakinleştirici ya da dinlendirici bir şey (battaniye çadırı, bir kitap) daha iyi olabilir.

Bana kalan

Ev etkinliklerinde en çok gördüğüm yanlış, etkinliği bir görev gibi sunmak. "Hadi şimdi bunu yapalım, faydalı" tonu çocuğun kulağında başka bir yönerge. Bana kalırsa etkinlik, bir amaç taşısa bile, çocuğa bir davet olarak gelmeli. Ben olsam kendim kule yapmaya başlardım ve çocuğun gelmesini beklerdim.

İkinci olarak, kısa ve iyi bitenin uzun ve kötü bitenden iyi olduğunu düşünüyorum. Beş dakikalık bir etkinlik gülerek kapanırsa ertesi gün yeniden başlanabilir. Yarım saatlik bir etkinlik ağlamayla biterse çocuk bir dahaki sefere "yine mi" diyor. Kararsız kaldığında süreyi kısa tarafta tutmak bana daha güvenli geliyor.

Üçüncü olarak, bütün bunların bir tedavi olmadığını açıkça söylemek istiyorum. Etkinlikler DEHB'yi tedavi etmiyor. Ev düzenini, ilişkiyi ve çocuğun günlük hayatını biraz daha yaşanabilir kılıyorlar ve bu da kendi başına değerli. Çocuğun belirtileri günlük hayatını ciddi biçimde etkiliyorsa tedavi planı hekimle konuşulacak bir konu; bu yazıdaki etkinlikler o planın yerini almıyor, yanına eklenebiliyor.