Konu
Duygu ve ruh sağlığı
Depresyon, anksiyete, öfke, utanç, tükenmişlik ve DEHB ile karıştırılan ya da birlikte görülen durumlar.
DEHB ve toplumsal dışlanma: orta yaşta ruhsal sıkıntı
İngiltere'de 1970'te doğan 17.196 kişinin 46 yaşına kadar izlendiği çalışmada, on yaşında yüksek DEHB özelliği gösterenlerin yetişkinlikte daha yüksek psikolojik sıkıntı yaşama olasılığı daha fazlaydı. Orta yaşta klinik açıdan anlamlı sıkıntı olasılığı yüksek DEHB özelliği olanlarda yaklaşık yüzde 27, olmayanlarda yaklaşık yüzde 18 olarak tahmin edildi. Bu farkın bir kısmı, 34 yaşında ölçülen toplumsal dışlanmayla açıklandı: sağlık, ilişkiler, ekonomi ve hizmetlere erişim alanlarında dışlanma bir aracı yol olurken siyasi dışlanma olmadı. Yazarlara göre dışlanma uzun vadeli ruh sağlığı sonuçlarının bir belirleyicisi olabilir.
6 dkDEHB ve psikoz riski: kimin yakın takibe ihtiyacı var?
Molecular Psychiatry'de yayımlanan bir görüş makalesi, DEHB'de bipolar bozukluk, psikoz ve şizofreni riskinin belirgin biçimde yüksek olduğunu (odds oranı 4,7-8,9) ama bunun sık göz ardı edildiğini söylüyor. Yine de DEHB'lilerin yalnızca bir kısmı bu bozukluklardan birine geçiş yapıyor ve kimin geçeceğini önceden ayırt edecek bir yöntem henüz yok. Yazarlara göre metilfenidatın tedavi dozlarında kullanımı bu riskle ilişkili görünmüyor, amfetamin grubu için ise belirsizlik sürüyor. Makalenin asıl çağrısı, DEHB'li kişilerin bu açıdan da akılda tutulması ve riski yüksek olanların uzman takibine alınması.
6 dkPsikoz öyküsü ve DEHB ilacı: İsveç kayıt çalışması
İsveç'te yapılan bir ulusal kayıt çalışması, geçmişinde psikoz olan 3.770 yetişkini inceledi. Uyarıcı ilaç ya da atomoksetin başlandıktan sonraki altı ayda psikotik olayların oranı, başlamadan önceki altı aya göre farklı çıkmadı (oran 0,95, güven aralığı 0,84-1,08). Sonuç, cinsiyete, yaşa ve ilaç grubuna göre ayrı bakıldığında da benzerdi. Bu, ilacın bu grupta psikozu artırmadığına işaret eden bir gözlem, ama deney değil ve kısa bir süreyi kapsıyor.
5 dkYetişkin DEHB ve depresyon: poligenik skor ne gösterdi?
Yetişkin DEHB'li 894 kişiyle 1.026 sağlıklı kontrolü karşılaştıran bu çalışmada hem DEHB hem depresyon için hesaplanan genetik skorlar DEHB'yle ilişkili çıktı. DEHB'li kişiler arasında ise yalnızca depresyonun skoru, yaşam boyu depresyon geçmişiyle ilişkiliydi. Yazarlar buradan, DEHB ile depresyonun birlikte görülmesinin DEHB'nin kendi nörogelişimsel yapısından çok depresyona genetik yatkınlıkla bağlantılı olduğunu düşünüyor. Bu skorlar bir kişiye tanı koymaz ve bir kişinin depresyona gireceğini öngörmez, yalnızca gruplar arasındaki ortalama farkı gösterir.
6 dkDEHB'li çocuklar için sakinleştirici etkinlikler
Sakinleştirici etkinlikler DEHB'li çocuğu tedavi etmez, ama yükselmiş bir bedeni ve duyguyu aşağı çekmeye yardım eder. En önemli kural, bu etkinliklerin çocuk sakinken öğretilmesi ve patlamanın ortasında ilk kez denenmemesidir. Nefes oyunları, ağır iş (itme, çekme, taşıma), yavaş dokunsal oyunlar, çizim, su ve kum, esneme ve birlikte kitap okuma çoğu çocukta işe yarayan başlıklardır. Bunların DEHB'li çocuklarda ayrı ayrı sınandığı güçlü çalışmalar yok; öneriler genel ilkelere ve gözleme dayanır.
13 dkÇocukta DEHB mi, yaşa uygun hareketlilik mi: nasıl ayrılır
Çocukta DEHB'yi yaşa uygun hareketlilikten ayıran şey belirtilerin sayısı değil, yaşıtlara göre belirgin fazlalığı, en az iki ortamda sürmesi, 12 yaşından önce başlamış olması ve gerçek bir işlev kaybına yol açmasıdır. Araştırmalar sınıfın en küçük çocuklarında DEHB tanısı konma olasılığının daha yüksek olduğunu göstermiştir; bu, gelişimsel olgunluk farkının yanlış okunabileceğine işaret eder. Karar tek bir gözleme değil, çok kaynaklı bir değerlendirmeye dayanmalıdır.
3 dkDEHB'li çocukta öfke patlamaları: o anda ne yapılır
DEHB'li çocuklarda öfke patlamalarının önemli bir kısmı duygu düzenleme güçlüğünden gelir: duygu hızla yükselir, frenleme yetisi gecikir. Patlama anında mantıklı konuşmak çalışmaz; işe yarayan, kendi sakinliğini korumak, tehlikeyi ve uyaranı azaltmak ve konuşmayı sonraya bırakmaktır. Patlamanın sonrasında kısa bir ilişki onarımı ve bir sonraki sefer için küçük bir plan yapılır. Sık ve şiddetliyse hekime danışılmalıdır.
3 dkDEHB ilacı kaygıyı artırır mı?
DEHB ilaçları kaygıyı iki yönde de etkileyebiliyor. Bazı kişilerde huzursuzluk, gerginlik ve çarpıntı olarak kaygı artıyor; bu çoğu zaman doza bağlı ve doz ayarıyla düzeliyor. Bazı kişilerde ise kaygı azalıyor, çünkü kaygının kaynağı yetişememek, unutmak ve son ana bırakmak. Eşlik eden anksiyete bozukluğu varsa iki tablo birlikte planlanıyor; hangisinin önce ele alınacağı hekimin değerlendirmesine bağlı.
3 dkİlişkide duygusal yoğunluk ve DEHB: çok hissetmek
DEHB'li yetişkinlerde duygusal dalgalanma sağlıklı kontrollere göre belirgin biçimde daha yüksek bulunuyor ve bu dalgalanma gündelik hayattaki zorlanmaya DEHB'nin klasik belirtilerinden bağımsız katkı yapıyor. İlişkide bu hem sevginin hem kırgınlığın daha yoğun yaşanması demek. Üniversite öğrencileriyle yapılan bir çalışmada DEHB belirtileri ile düşük ilişki kalitesi arasındaki bağa duygu düzenleme güçlüğü ve düşmanca çatışma aracılık ediyordu. Yoğunluğu yok etmeye çalışmak yerine yoğunluğu adıyla söylemek ve tartışma için sakin zamanda bir mola kuralı belirlemek daha gerçekçi.
6 dkİlişkide reddedilme duyarlılığı ve DEHB: bir mesajdan kıyamet
Reddedilme duyarlılığı, reddedilmeyi kaygıyla beklemek, belirsiz işaretlerde hemen görmek ve yoğun tepki vermek olarak tanımlanıyor. Yakın ilişkilerde bu eğilim hem kişinin hem partnerinin doyumunu düşürebiliyor ve beklenen reddi davet eden davranışlara yol açabiliyor. DEHB'de duygu düzenleme güçlüğü yaygın olduğu için bu tepkiler daha hızlı ve sert yaşanabiliyor. Döngüyü kırmanın yolu duyguyu bastırmak yerine, belirsizliğin ne anlama geldiğini partnerle önceden konuşmak ve korkuyu suçlama olmadan dile getirmek.
6 dk50 yaşından sonra DEHB: geç fark edilen tablo
DEHB elli yaşından sonra da sürebiliyor ama bu yaş grubunda çok az tanı konuyor. Belirtiler genellikle yaşlanmaya, menopoza, strese ya da başlayan bir bellek sorununa bağlanıyor. Ayrımdaki en önemli ipucu süreklilik: DEHB belirtileri çocukluktan beri süren bir örüntünün devamı, belirli bir tarihte başlayan bir düşüş değil. Bu yaşta tanı almak hem geçmişe bir açıklama getirebiliyor hem de doğru desteğe kapı açabiliyor.
6 dkDEHB mi travma mı? Benzeyen belirtiler ve ayrım
DEHB ile travma sonrası stres bozukluğu birbirine çok benzeyen belirtiler üretiyor: odaklanamama, huzursuzluk, sinirlilik, uyku sorunları, duygu dalgalanması. Bu yüzden biri diğeri sanılabiliyor. İkisi birlikte de sık görülüyor. Ayrımdaki en güçlü ipucu belirtilerin ne zaman başladığı: DEHB çocukluktan beri sürerken travmaya bağlı tablo çoğu zaman bir olaydan sonra başlıyor ya da belirginleşiyor. Kararı bir uzman veriyor.
5 dkDEHB ve tıkınırcasına yeme: neden ilişkili
DEHB'li bireylerde yeme bozukluğu görülme olasılığı belirgin biçimde daha yüksek; bir meta analize göre yaklaşık dört kat. En sık konuşulan tablolardan biri tıkınırcasına yeme: kısa sürede kontrolsüz miktarda yemek ve ardından suçluluk. Başlıca mekanizmalar dürtüsellik, duygu düzenleme güçlüğü, açlık ve doygunluk sinyallerini geç fark etmek ve düzensiz öğün düzeni. Bu ilişkiyi bilmek, suçlamak yerine doğru desteğe yönelmeyi kolaylaştırıyor.
6 dkDEHB'de öfke patlamaları: neden oluyor, ne yapılır
DEHB'de öfke patlamaları çoğu zaman şöyle görünüyor: küçük bir tetikleyici, ani ve orantısız bir tepki, hızlı bir sönme ve ardından pişmanlık. Arkasında DEHB'de sık görülen duygusal dürtüsellik ve duygu düzenleme güçlüğü var: duygu hızla yükseliyor, frene basan mekanizma geç devreye giriyor. Yorgunluk, açlık, aşırı uyaran ve üst üste binen küçük hayal kırıklıkları eşiği düşürüyor. İşe yarayan yaklaşım, öfkeyi bastırmak yerine erken işaretleri tanımak.
5 dkDEHB mi anksiyete mi?
İkisi benzer belirtiler üretiyor ama farklı yerden geliyor. En kullanışlı ayrım dikkatin nasıl bozulduğu: DEHB'de dikkat hiçbir yere yerleşmiyor, anksiyetede ise endişe konusuna kilitlenip oradan ayrılmıyor. İkinci ayrım zaman: DEHB belirtileri çocukluktan beri var ve sürekli, anksiyete genellikle belirli bir dönemde başlıyor ve tetikleyiciye bağlı. Üçüncü ihtimal de sık görülüyor: ikisi birlikte bulunabiliyor.
5 dkDEHB mi bipolar bozukluk mu?
En belirleyici ayrım zaman örüntüsü. DEHB sürekli: belirtiler çocukluktan beri var ve gün içinde dalgalansa da hep orada. Bipolar bozukluk ise dönemsel: günler ya da haftalar süren, kişinin olağan halinden belirgin biçimde ayrılan duygudurum dönemleri var. İkinci ayırt edici işaret uyku: mani döneminde uyku ihtiyacı azalıyor ve kişi yorgun hissetmiyor; DEHB'de uyku gecikiyor ama ihtiyaç sürüyor. Bu ayrımı bir uzmanın yapması gerekiyor.
5 dkDEHB yorgunluk yapar mı?
Evet, ama yorgunluk DEHB'nin tanı ölçütleri arasında sayılmıyor; sonucu olarak ortaya çıkıyor. Üç kaynağı var: aynı işi yapmak için harcanan fazladan çaba, belirtileri gizlemek için sürekli kurulan telafi ve bozuk uyku. Bunların hiçbiri dışarıdan görünmediği için yorgunluk çoğu zaman tembellik ya da isteksizlik diye okunuyor. Kalıcı ve ağır bir yorgunluk varsa tiroit, demir eksikliği, uyku apnesi ve depresyon gibi sebepler de araştırılmalı.
5 dkDEHB'de beyin sisi nedir?
Beyin sisi tıbbi bir tanı değil, bir tarif: düşüncenin yavaşladığı, kelimelerin bulunamadığı ve basit işlerin bile zor geldiği bulanık bir hal. DEHB'de sık anlatılıyor ve en yaygın tetikleyicileri uykusuzluk, aşırı yüklenme, tükenme ve duygusal yorgunluk. Kalıcı ve ağır bir beyin sisi varsa DEHB'ye bağlamadan önce tiroit işlev bozukluğu, demir ve B12 eksikliği, uyku apnesi ve depresyon araştırılmalı.
5 dkDEHB ve anksiyete neden birlikte görülüyor
DEHB ile anksiyete sık birlikte görülüyor. Kaygının bir kısmı DEHB'nin sonucu olarak gelişiyor: sürekli bir şey unutmak, geç kalmak ve yetişememek beklenti kaygısı üretiyor. Bir kısmı ise ayrı bir tablo olarak duruyor ve DEHB olmasa da orada olurdu. İkisi aynı hissediliyor ama tedavileri farklı yerden başlıyor. Hangisinin önce ele alınacağı hekimin vereceği bir karar ve bu sıra sonucu belirgin biçimde etkiliyor.
5 dkDEHB ve depresyon: hangisi hangisini besliyor
DEHB'li yetişkinlerde depresyon genel nüfusa göre daha sık görülüyor. Bir kısmı doğrudan geliyor, bir kısmı ise yıllarca yetişememenin, eleştirilmenin ve kendini yetersiz bulmanın birikimi olarak gelişiyor. Ayırt etmenin en pratik işareti süre: DEHB'de kötü hissetme genelde bir olaya bağlı ve saatler içinde değişebiliyor, depresyonda ise günlerce süren, olaydan bağımsız yaygın bir düşüş var. Kesin ayrımı uzman yapıyor.
5 dkDEHB'de farkındalık çalışması işe yarıyor mu
Farkındalık çalışmasının DEHB'de dikkat ve duygu düzenleme üzerinde olumlu etkileri bildiriliyor, ancak kanıt tabanı ilaç tedavisi kadar güçlü değil. Bekleme listesiyle karşılaştırıldığında orta düzeyde etki görülüyor, aktif karşılaştırma gruplarıyla kıyaslandığında etki belirgin biçimde küçülüyor. DEHB'de klasik meditasyon biçimi çoğu zaman sürdürülemiyor; uyarlanmış programlar çok kısa oturumlar, hareketli uygulamalar ve dağılmayı başarısızlık saymayan bir çerçeve kullanıyor.
5 dkDEHB'de kabul ve kararlılık terapisi
Kabul ve kararlılık terapisi, rahatsız edici düşünce ve duyguları değiştirmeye çalışmak yerine onlarla birlikte değerlerine uygun hareket etmeyi öğretiyor. DEHB'de özellikle iki alanda işe yarıyor: kaçınma ve utanç. Çünkü DEHB'de asıl engel çoğu zaman işin kendisi olmuyor, işe yaklaşırken hissedilen rahatsızlık oluyor. Kanıt tabanı bilişsel davranışçı terapiye göre daha dar ama umut veren sonuçlar bildiriliyor.
5 dkDEHB'de tanı sonrası yas
Yetişkinlikte DEHB tanısı almak genelde önce rahatlama getiriyor: nihayet bir açıklama var. Ardından çoğu kişide öfke ve yas geliyor, çünkü bu bilgi daha önce de bilinebilirdi. Kaybedilen yıllara, alınmamış desteğe ve kurulmamış hayatlara yas tutmak sürecin beklenen bir parçası. Genelde birkaç ay içinde yerini yeniden inşaya bırakıyor; haftalarca süren bir çöküntüye dönüşüyorsa ayrı bir tablo olabilir.
5 dkDEHB'de utanç ve öz şefkat
DEHB ile büyüyen çoğu insan yıllarca düzeltiliyor ve bu birikim utanca dönüşüyor. Utanç, yaptığın bir şeyle ilgili olmaktan çıkıp kim olduğunla ilgili hale geldiğinde davranışı düzeltmiyor, denemeyi durduruyor. Öz şefkat burada bir gevşeme çağrısı olarak değil, çalışmayı sürdürebilmenin koşulu olarak işliyor: kendine sert davranmak DEHB'de motivasyonu artırmıyor, kaçınmayı artırıyor.
5 dkDisforik reddedilme duyarlılığı (RSD) nedir
Disforik reddedilme duyarlılığı, reddedilme ya da eleştiri algısına karşı çok yoğun ve ani bir acı tepkisi verilmesine verilen isim. DEHB topluluğunda çok yaygın anlatılıyor ancak resmî bir tanı başlığı değil; araştırma literatüründeki karşılığı DEHB'de duygu düzenleme güçlüğü olarak geçiyor. Tepkinin şiddeti gerçek, yorumu ise çoğu zaman abartılı olabiliyor ve bu ikisini ayırmak işe yarıyor.
5 dkDEHB'de duygu düzenleme güçlüğü
DEHB'de duygular daha hızlı ve daha yüksek geliyor; inmesi de uzun sürüyor. Buna duygu düzenleme güçlüğü deniyor ve DSM tanı ölçütlerinde yer almamasına rağmen alan yazında DEHB'nin merkezi bir bileşeni olarak tartışılıyor. Hissetmekle o duyguya göre davranmak arasındaki mesafe kısalıyor. En çok işe yarayan şey duyguyu bastırmak değil, adlandırmak ve şiddeti düşene kadar karar vermemek.
5 dkDEHB'de tükenmişlik: neden daha erken geliyor
DEHB'de tükenmişlik daha erken geliyor, çünkü sıradan görünen bir gün bile maskeleme ve telafi çabasıyla geçiyor: aynı iş, iki kat enerjiyle yapılıyor. Belirtisi dışarıdan tembellik gibi görünüyor, en basit işler bile yapılamaz hale geliyor. Dinlenmek tek başına yetmiyor; tükenmişlik enerjiyle değil kapasiteyle ilgili ve toparlanma için yükün gerçekten azalması gerekiyor.
5 dkKadınlarda DEHB: tanı neden gecikiyor, hormonların rolü
Kadınlarda DEHB geç tanınır çünkü tanı ölçütleri uzun süre erkek çocuklar üzerinden yazıldı ve dikkatsiz tür baskın tablo kimseyi rahatsız etmez. Toplum örneklemlerinde cinsiyet farkı klinik örneklemlerdekinden belirgin biçimde daha küçüktür; aradaki boşluk daha az DEHB'li olmakla değil, daha az fark edilmekle açıklanıyor. Belirtiler yaşam boyu sabit kalmaz: hormon düzeylerindeki değişimlerle döngü boyunca ve menopoz döneminde belirginleşebiliyor.
5 dkErime, kapanma ve DEHB'deki duygu patlaması farkı
Erime (meltdown) ve kapanma (shutdown) otizm bağlamında tarif edilen, kapasitenin aşılmasına verilen tepkiler. İkisi de amaca yönelik değil: biri dışa, diğeri içe doğru gidiyor ve ikisinde de kontrol o an devrede olmuyor. DEHB'deki duygu patlamaları ise genellikle daha hızlı geliyor, daha hızlı sönüyor ve çoğunlukla engellenme, bekleme ya da reddedilme hissiyle tetikleniyor. En ayırt edici fark toparlanma süresinde: DEHB'de dakikalar ya da saatler, erime ve kapanmada çoğu zaman çok daha uzun.
7 dk