Konu
Otizm ve AuDHD
DEHB ile otizmin farkları, benzerlikleri ve birlikte görüldüğü durum (AuDHD): duyusal farklar, maskeleme, rutin, sosyal iletişim, tanı süreci.
Otizm ve DEHB birlikteyse okul süreci nasıl yürür?
Otizm ve DEHB aynı çocukta birlikte bulunabilir ve bu durum okul planlamasını zorlaştırır, çünkü iki tablonun ihtiyaçları bazı noktalarda birbirine terstir. Otizm tarafı öngörülebilirlik ve değişmeyen rutin ister; DEHB tarafı tekdüzelikte uyarılma düşüklüğü yaşar. RAM değerlendirmesinde her iki tablonun da dosyaya girmesi gerekir, çünkü yalnızca biri yazıldığında hazırlanan BEP hedefleri eksik kalır. Sınıf içi düzenlemelerde çözüm, rutini korurken rutinin içine seçim ve hareket eklemektir.
4 dkDEHB ile otizm aynı şey mi?
Hayır, ayrı tablolar. Ama sık birlikte bulunuyorlar ve dışarıdan benzer görünen davranışlar üretebiliyorlar. En kullanışlı ayrım davranışın altındaki sebepte duruyor: DEHB'de dikkat bir yerde duramıyor, otizmde ise ilgi ve rutin öngörülebilirlik ihtiyacından besleniyor. 2013'e kadar iki tanı birlikte konulamıyordu; bu kısıt kalktıktan sonra birlikteliğin yaygın olduğu görüldü.
5 dkAuDHD: DEHB ve otizmin birlikte olması
AuDHD, DEHB ile otizm spektrumunun aynı kişide bulunmasına verilen gündelik isim; resmî bir tanı adı değil. 2013'e kadar iki tanı birlikte konulamıyordu, DSM-5 bu kısıtı kaldırdı ve birlikteliğin sanılandan yaygın olduğu görüldü. En tanıdık özelliği içsel çelişki: aynı anda hem rutine ihtiyaç duymak hem rutinden sıkılmak, hem uyaran aramak hem uyarandan bunalmak. Değerlendirme ikisini birden gören bir uzmanın işi.
6 dkDEHB'de duyusal aşırı yüklenme
Duyusal aşırı yüklenme, ses, ışık, dokunma ve koku gibi girdilerin aynı anda gelip zihni doldurması. DEHB'de sık görülüyor, çünkü hangi uyaranın önemsiz olduğunu ayıklayan filtre zayıf çalışıyor. Belirtisi genelde huysuzluk gibi görünüyor: sabırsızlık, aniden odadan çıkma isteği, konuşulanı duyup anlayamama. En işe yarayan yaklaşım ortamı önceden seçmek ve yüklenme tamamlanmadan ortamdan çıkmak.
5 dkDEHB'de maskeleme: iyi görünmenin bedeli
Maskeleme, DEHB belirtilerini başkalarına göstermemek için harcanan sürekli çabadır. Herkesten yarım saat erken çıkmak, not tutuyormuş gibi yapmak, evi kimseye göstermemek. Kısa vadede işe yarar ve tam bu yüzden tehlikelidir: dışarıdan sorun görünmediği için destek gelmez, yorgunluk ise birikir. Geç tanının en yaygın sebeplerinden biri budur.
5 dkAuDHD'li birinin yakını olmak: ne işe yarıyor?
En çok işe yarayan şey belirsizliği düşürmek: planı erken söylemek, değişikliği önceden haber vermek, ima yerine açık cümle kurmak. En çok zarar veren şey ise iyi niyetli sürprizler, sözlü emir yağmuru ve “bu kadar şeye bu kadar tepki mi” cümlesi. Araştırmalar anlaşılamamanın tek taraflı olmadığına işaret ediyor: uyum çabası iki taraftan da gelmediğinde bütün yük tek kişide kalıyor ve o yükün adı maskeleme, bedeli de tükenme oluyor.
6 dkÖzel ilgi alanı ile hiperodak arasındaki fark
İkisi de bir konuya olağandışı bir yoğunlukla gömülmek anlamına geliyor ama seyirleri farklı. Otizmde özel ilgi alanları genellikle daha istikrarlı, yıllarca sürebilen ve kimliğin parçası haline gelen bir yapıda; araştırmalar bunların iyilik haliyle olumlu ilişkili olduğunu bildiriyor. DEHB'deki hiperodak ise yeniliğe ve ilgiye bağlı, seçilemiyor, kapatılamıyor ve zamanla sönüyor. En ayırt edici soru şu: konu bir yıl sonra hala orada mı, yoksa geriye yarım kalmış bir yığın mı kaldı?
6 dkErime, kapanma ve DEHB'deki duygu patlaması farkı
Erime (meltdown) ve kapanma (shutdown) otizm bağlamında tarif edilen, kapasitenin aşılmasına verilen tepkiler. İkisi de amaca yönelik değil: biri dışa, diğeri içe doğru gidiyor ve ikisinde de kontrol o an devrede olmuyor. DEHB'deki duygu patlamaları ise genellikle daha hızlı geliyor, daha hızlı sönüyor ve çoğunlukla engellenme, bekleme ya da reddedilme hissiyle tetikleniyor. En ayırt edici fark toparlanma süresinde: DEHB'de dakikalar ya da saatler, erime ve kapanmada çoğu zaman çok daha uzun.
7 dkOtizm ve DEHB'de yürütücü işlevler: ortak zorluk
Yürütücü işlevler iki tabloda da zorlanıyor, ama zorlanan alt başlıklar tam olarak örtüşmüyor. Araştırmalar DEHB'de tepki ketlemesinin, otizmde ise bilişsel esneklik ve planlamanın daha belirgin biçimde öne çıktığını bildiriyor; ikisi bir arada olduğunda her iki örüntü de görülebiliyor. Önemli bir uyarı var: bu testlerde alınan sonuçlar gruplar arasında fark gösterse de tek tek kişilerde büyük ölçüde örtüşüyor, bu yüzden nöropsikolojik testler tek başına tanı koymuyor.
7 dkMaskeleme nedir? Otizmde ve DEHB'de kendini gizlemek
Maskeleme, zorlandığın yanları gizleyip ortama uyan bir görüntü üretmek. Otizm araştırmasında bu davranış ayrıntılı olarak tarif edildi: gizleme ve telafi olmak üzere iki ana parçası var, sebebi çoğunlukla uyum sağlamak ve ilişki kurmak, bildirilen bedeli ise tükenme, kimlik bulanıklığı ve ruh sağlığında bozulma. DEHB'de maskeleme daha çok dağınıklığı, unutkanlığı ve huzursuzluğu örtmek biçiminde işliyor. İkisinde de ortak sonuç aynı: dışarıdan iyi görünürken içeriden kapasiteyi aşmak.
6 dkKadınlarda otizm ve DEHB neden geç fark ediliyor?
İki başlıkta da tanı oranları erkekler lehine eğimli ve bu eğimin bir kısmının gerçek farktan değil, fark edilmemekten geldiği düşünülüyor. Ölçütler büyük ölçüde erkek çocuklarda gözlenen tablolar üzerinden yazıldı; kızlarda belirtiler daha içe dönük, daha sosyal olarak kabul gören biçimlerde görünüyor. Araştırmalar otizmli kadınların örtme davranışını otizmli erkeklerden daha yoğun bildirdiğini gösteriyor. Sonuç: tanı gecikiyor, arada geçen yıllarda kaygı ve depresyon tabloya ekleniyor.
6 dkYetişkinlikte otizm tanısı nasıl konur?
Yetişkinde otizm değerlendirmesi tek bir teste dayanmıyor. Genellikle ayrıntılı bir klinik görüşme, gelişimsel öykü ve yapılandırılmış araçlarla yürütülüyor; kısa tarama ölçekleri yalnızca ayrıntılı değerlendirmeye yönlendirme işi görüyor. NICE'ın yetişkin kılavuzu, öğrenme güçlüğü olmayan yetişkinlerde kısa bir tarama aracının düşünülebileceğini ama tanının kapsamlı değerlendirmeyle konulacağını belirtiyor. En çok atlanan parça çocukluk bilgisi: karneler, öğretmen yorumları ve aile anlatısı süreci belirgin biçimde kolaylaştırıyor.
7 dkOtizmde ve DEHB'de rutin neden farklı işliyor?
Rutin iki tabloda da gündeme geliyor ama aynı işi görmüyor. Otizmde rutin öngörülebilirlik ürettiği için isteniyor; bozulduğunda kaybolan şey konfor değil, hazırlığın kendisi oluyor. DEHB'de rutin ihtiyaç duyulan ama kurulamayan bir şey; kurulduğunda da tanıdık hale gelip görünmez oluyor ve motivasyon düşüyor. İkisi aynı kişide birleştiğinde ortaya tuhaf bir çelişki çıkıyor: hem plana muhtaç olmak hem plandan sıkılmak. Çözüm ikisini birden gözeten sistemlerde.
7 dkOtizmde ve DEHB'de sosyal iletişim: aynı görünen farklar
Sosyal zorluk iki tabloda da görülüyor, ama aynı yerden çıkmıyor. DEHB'de mesele çoğunlukla dürtüsellik ve dikkat: kuralı biliyorsun, uygulamakta zorlanıyorsun. Otizmde ise sosyal ipuçlarının okunması ve karşılıklılığın kurulma biçimi merkezde duruyor. Araştırmalar bir üçüncü katmana daha işaret ediyor: anlaşılamama tek taraflı değil, iki yönlü. Otizmli kişiler birbiriyle konuşurken bilgi aktarımının bozulmadığı, karma eşleşmelerde bozulduğu gösterildi.
7 dkOtizmde ve DEHB'de duyusal farklar: ses, ışık, doku
Duyusal hassasiyet uzun süre yalnızca otizme özgü sanıldı, oysa yetişkin DEHB'de de belirgin biçimde görülüyor. Bu yüzden “seslere çok duyarlıyım” cümlesi tek başına hiçbir yöne işaret etmiyor. Ayrım daha çok örüntüde: otizmde duyusal farklılık genellikle yaşam boyu istikrarlı ve tanı ölçütlerinin içinde yer alıyor, DEHB'de ise dikkatin filtrelenememesiyle ve uyarılma düzeyiyle daha çok iç içe geçiyor. İkisinde de sonuç aynı yere çıkabiliyor: günün geri kalanını kullanamaz hale gelmek.
6 dk