DEHB'li çocuğun kardeşi: evdeki adalet ve kıskançlık

Bir evde DEHB'li bir çocuk olduğunda, o evde yaşayan diğer çocuk da DEHB'nin içinde yaşıyor. Ama onunla ilgili konuşulan ve düşünülen şey genellikle çok daha az.

Bu yazı, DEHB'li çocuğun kardeşlerinin yaşadığı zorluğa ve ebeveynin her iki tarafı gözetebilmesine odaklanıyor.

Kardeş ilişkisi neden zorlanabiliyor

Mikami ve Pfiffner'ın derlemesi, DEHB'li çocukların kardeşleriyle ilişkilerinin ortalamada daha çatışmalı olduğunu ve sıcaklığın daha düşük olabildiğini bildirir. Bunun birkaç açık nedeni var:

• DEHB'li çocuğun dürtüsellik ve duygusal tepkileri kardeşe de yöneliyor: söz kesme, eşyaya dokunma, oyunu bozma, patlamalar.
• Ebeveynin dikkatinin büyük bölümü hareketli ya da zorlu olan çocuğa gidiyor.
• Kurallar iki çocuğa farklı uygulanıyor gibi görünüyor. Bir çocuğa tolerans gösterilirken diğerinden “büyük olduğu için” daha fazla beklenebiliyor.
• Kardeş evdeki stresin içinde büyüyor: patlamalar, kriz saatleri, okul görüşmeleri.

Kardeşin hissedebilecekleri

Bunların hiçbiri anormal değil:

• Kıskançlık. “Hep o ilgi görüyor.”
• Öfke. “Bana bağırıyor, ama ona bir şey olmuyor.”
• Suçluluk. “Kardeşim hasta, ona kızmamalıyım.”
• Utanç. Arkadaşlarının yanında kardeşinin davranışı.
• Görünmezlik. “Ben sorun çıkarmıyorum, o yüzden ilgilenilmiyorum.”
• Aşırı sorumluluk. “Ona göz kulak olmam gerek.”

Bu duyguların her biri doğal. Zorlu olan, bunların çoğu zaman söylenmeden kalması. Çünkü “zaten ailenin yeterince derdi var” diye düşünen çocuk sessizleşir.

Her kardeş için ayrı zaman

Kardeşin ihtiyacı çoğu zaman sürekli ilgi değil, ayrılmış, yalnızca kendisine ait bir zaman. Haftada bir kısa buluşma bile fark yaratır:

• Telefonsuz, bölünmeyen bir zaman. On beş yirmi dakika bile.
• Çocuğun seçtiği bir etkinlik.
• Tekrarlanan bir ritüel: yatmadan önce kitap, bir yürüyüş.

Süre kadar düzenlilik önemli. Çocuk bu zamanın geleceğini bilmeli.

Kardeşe tanıyı anlatmak

Çocuklar bildikleri konusunda daha rahat olurlar. Kardeşine yaşına uygun, kısa ve suçlamasız bir açıklama yapmak işe yarar:

• “Kardeşinin beyni bazı şeyleri farklı yapıyor: dikkat etmek ve beklemek ona daha zor geliyor.”
• “Bu onun yaramazlığı değil. Ama senin de kızman normal.”
• “Sana vurmasına izin vermeyeceğim.”

Aynı cümlede hem DEHB'li çocuğun zorluğunu hem kardeşin hakkını söylemek önemli. Tanıyı DEHB'li çocuğa anlatma konusunda çocuğa DEHB'sini anlatmak yazısına bakabilirsiniz.

Adil olmak ile eşit olmak

“Ona neden izin veriyorsun, bana vermiyorsun?” sorusu bu evlerde çok duyulur. Cevap, bu sorunun çoğu zaman “eşit olmak”tan çok “adil olmak” üzerine olduğunu bilmek:

• Kuralları herkes için görünür tut: ev kuralları, ekran süreleri, görevler.
• Farklı destek gerektiren yerlerde nedenini açıkla: “Kardeşin için zamanlayıcı kuruyorum çünkü başlaması zor oluyor. Sen için de gerektiğinde kurarız.”
• Kardeşin kendi hakları olsun: odası, eşyası, sessiz saatleri.
• Kardeşin kendi başarılarını ve zorluklarını da gör.

Kardeşi bakıcı yapma

Büyük kardeşe “kardeşine bak” demek cazip ama risklidir. Kardeş, çocukluğunu yaşamak zorundadır ve gözetim yetişkinin işidir. Sürekli sorumluluk hem kardeşi bunaltır hem iki kardeş arasındaki ilişkiyi “yetişkin-çocuk” gibi bozar.

Küçük ve yaşa uygun yardımlar sorun değildir. Ama sürekli gözetim yükü olmamalı.

Çatışmalar çıkınca

• Taraf tutmadan önce ne olduğunu iki tarafın ağzından da dinle.
• Çatışma saatlerini fark et: yorgun, aç ve sabah koşuşturması en riskli anlar.
• Önceden “bu kural ihlal edilirse şu olur” anlaşması yap.
• Bir tarafın sürekli “suçlu” olmasını engelle. DEHB'li çocuk da her seferinde fail değildir.

Ebeveyn eğitimi programları (bkz. ebeveyn eğitimi programları) bu becerilerin çoğunu sistemli biçimde öğretir.

Ebeveyn için bir not

Bu yazı da ebeveynin üzerine bir yük gibi okunabilir. Hedef kusursuz adalet değil; kardeşin de görüldüğünü, duyulduğunu ve değerli olduğunu bilmesi. Kusursuzluk gerekmiyor, onarım yeterli. Her çatışma sonrası “seni duydum” demek, çoğu zaman yeterli bir onarım.

Aile içinde gerilim yoğunsa, bir aile terapistine ya da çocuk psikiyatristine danışmak mantıklı bir adımdır.