İki DEHB'li bir ilişki: iki taraf da DEHB'liyse neler olur

İki DEHB'li bir araya gelince ne olur sorusuna internette iki uç cevap buluyorum.

Birincisi romantik: "Sonunda beni anlayan biri." Kimse geç kaldığın için sana ders vermiyor, konudan konuya atladığında kaşını kaldırmıyor, gece yarısı yeni bir fikre heyecanlandığında seninle birlikte heyecanlanıyor.

İkincisi karamsar: "İki kaos bir araya gelirse daha büyük bir kaos olur." Faturayı kimse ödemiyor, anahtarı ikisi birden arıyor.

Araştırmaların söylediği şey bu iki ucun arasında bir yerde. Ben de bu yazıda o arayı biraz açmaya çalışacağım.

Benzer insanlar birbirini buluyor

Buna psikolojide benzeşik eşleşme deniyor: insanların pek çok özellik bakımından kendilerine benzeyen partnerlerle bir araya gelme eğilimi. Eğitim düzeyi, değerler, ilgi alanları. Ve görünüşe göre psikiyatrik özellikler de.

İsveç'in ulusal kayıtlarını kullanan geniş bir çalışma, on bir psikiyatrik tanıda eşlerin tanı durumları arasındaki ilişkiye baktı. Aynı tanı içindeki eşleşme bütün tanılarda görüldü ve farklı tanılar arasındaki eşleşmeden genelde daha güçlüydü. DEHB, otizm ve şizofreni bu benzeşmenin en yüksek olduğu tanılar arasındaydı (Nordsletten ve ark., 2016).

Tanı kayıtlarına değil belirtilere bakan daha küçük bir çalışma da benzer bir tablo çiziyor. Çocuklukta DEHB tanısı almış ve belirtileri yetişkinlikte süren kişiler, partnerlerinde DEHB'si olmayan ya da belirtileri geçmiş kişilere göre anlamlı biçimde daha fazla DEHB belirtisi bildirdi (Steele ve ark., 2022).

Bunun neden olduğu kesin değil. Benzer tempodaki insanlar birbirini daha çekici bulabilir, aynı ortamlarda karşılaşıyor olabilirler ya da birbirleriyle daha az sürtünme yaşayabilirler. Bu yorumların hiçbiri kanıtlanmış değil.

"Neden hep kendime benzeyen birini seçiyorum?" sorusunun cevabı belki de tuhaf değil. Birbirine benzeyen insanlar birbirini buluyor.

Güçlü yanlar gerçek

Bu kısmı araştırmalar pek incelemiyor, o yüzden kendi gözlemlerimden ve okurlardan sık duyduklarımdan yazıyorum.

Utanç azalıyor. Karşındaki de bir şeyleri unutuyorsa, unuttuğun her şey bir karakter kusuru gibi okunmuyor. "Ben de" demek, "neden yine" demekten çok daha az yaralıyor.

Tempo uyuşuyor. Hızlı konuşma, ani plan değişikliği, bir konuya saatlerce dalma. Bunlar iki DEHB'li için sürtünme değil, ortak bir dil olabiliyor.

Birlikte heyecanlanmak. Bir fikre, bir projeye, bir yolculuğa aynı yoğunlukla girmek. Buna ortak bir hiperodak demek istiyorum, gerçi bilimsel bir terim değil.

Açıklama yükü hafifliyor. Yıllarca kendini açıklamak zorunda kalmış biri için, açıklamadan anlaşılmak başlı başına bir dinlenme.

Riskli taraf: iskeleyi kim tutuyor

DEHB'li bir kişi ile DEHB'si olmayan bir kişinin ilişkisinde sık görülen bir dinamik var: DEHB'si olmayan taraf zamanla hatırlatan, planlayan, takip eden kişiye dönüşüyor. Bunun ilişkiye maliyetini DEHB ve ilişkiler yazısında ele almıştım.

İki DEHB'li bir ilişkide bu dinamik başka bir hâl alıyor. Ebeveynleşme riski azalabilir, çünkü kimse diğerinin düzen memuru olmak zorunda kalmıyor. Ama bu sefer düzeni tutacak kimse de olmayabiliyor. Faturaların son ödeme tarihi, kira artışı, bir randevu, bir doğum günü. İkisi de birbirine güveniyor, ikisi de unutuyor.

Steele ve arkadaşlarının çalışmasında tam burada dikkat çekici bir bulgu var: belirtileri süren DEHB'li yetişkinlerin partnerleri de yüksek DEHB belirtisi gösterdiğinde, maddi sorunlar ve partner saldırganlığı daha sık bildirildi (Steele ve ark., 2022). Bu kesitsel bir bulgu ve iki DEHB'li her ilişkinin böyle olacağını söylemiyor. Ama iki tarafın aynı zorlanmayı taşımasının bazı alanlarda riski katlayabileceğini düşündürüyor.

Evli yetişkinlerle yapılmış daha eski bir çalışmada DEHB'li yetişkinler evlilik uyumlarını kontrol grubuna göre daha düşük değerlendirmişti; eşleri ise genel uyumda kontrol grubunun eşlerinden farklılaşmasa da daha büyük bir kısmı uyumsuz aralıkta puan almıştı (Eakin ve ark., 2004). Bu çalışma iki tarafın da DEHB'li olduğu çiftlere ayrıca bakmıyor, ama DEHB'nin ilişkiye yansıyan yükünün tek bir kişinin algısıyla sınırlı kalmadığını gösteriyor.

DEHB ve romantik ilişkiler üzerine yazılmış bir derleme de bu alandaki araştırmanın hâlâ az olduğunu, özellikle ilişkiyi neyin güçlendirdiğine dair bilgi eksikliğinin sürdüğünü vurguluyor (Wymbs ve ark., 2021). Yani iki DEHB'li bir ilişki için "şunu yapın, kesin çalışır" diyebilecek bir kanıt tabanı yok.

Hatırlamayı kimseye bırakmamak

İki tarafın da hafızasına güvenemediği bir ilişkide en mantıklı yaklaşım bence şu: hatırlama işini hiçbir kişiye bırakmamak.

Otomatik olabilen her şey otomatik olsun

Kira, faturalar, abonelikler, sigorta. Bunların ödemesi bir kişinin aklına bağlı kaldığı sürece bir gün kaçıyor. Sözlükte otomatik ödeme başlığı bu yaklaşımı anlatıyor. Paranın genel yönetimini DEHB ve para yönetimi yazısında ele aldım.

Ortak takvim, ama hatırlatıcılı

Ortak bir takvim kurmak kolay. Takvime bakmayı hatırlamak zor. Takvimdeki her önemli kaydın bir gün önce ve bir saat önce iki kişinin telefonuna birden bildirim göndermesi, iki unutkan hafızanın yerine bir dış hatırlatıcı koyuyor.

Haftalık on beş dakika

Haftada bir, sabit bir günde, on beş dakikalık kısa bir buluşma: bu hafta ne var, hangi ödeme yaklaşıyor, kim neyi üstleniyor? Bir kahve süresi kadar kısa. İki DEHB'li için bu buluşmanın kendisini de takvime hatırlatıcıyla koymak gerekiyor, yoksa o da unutuluyor.

Alanları bölmek

"Kim hatırlarsa o yapsın" iki DEHB'li için en riskli düzen. Her alanın bir sahibi olsun: biri faturalar, biri mutfak, biri araba. Sahiplik, "sen yaparsın sanmıştım" tartışmasını ortadan kaldırıyor.

Profiller aynı olmak zorunda değil

"İki DEHB'li" demek, iki aynı kişi demek değil. Biri dikkatsizliğin ön planda olduğu, sessizce dalıp giden biri olabilir; öteki hareketli, dürtüsel, çok konuşan biri. Biri tanısını yıllar önce almış ve kendine sistemler kurmuş olabilir, öteki tanıyı yeni almış ve hâlâ yas döneminde olabilir.

Bu farklar ilişkide yeni bir asimetri yaratabiliyor. Sistemi daha iyi kurmuş taraf yine hatırlatan konuma kayabiliyor. O yüzden "ikimiz de DEHB'liyiz, birbirimizi anlıyoruz" varsayımının arkasına saklanmadan, hangi alanlarda kimin zorlandığını açıkça konuşmak gerekiyor.

Duygular iki kişilik

İki DEHB'li bir ilişkide duygusal yoğunluk da iki kişilik olabiliyor. Biri yükseldiğinde öteki de hızla yükseliyor ve sakinleştirecek bir taraf kalmıyor.

Burada önceden konuşulmuş bir mola kuralı daha da önemli hâle geliyor. Nasıl kurulabileceğini ilişkide duygusal yoğunluk yazısında anlattım.

Bir sınırı da açıkça yazmak istiyorum: tartışmalar itmeye, eşya fırlatmaya, tehdide ya da korkutmaya varıyorsa bu DEHB'nin olağan bir yansıması olarak görülmemeli. Güvenlik önce gelir. Acil bir durumda 112'yi, sosyal destek için ALO 183'ü arayabilirsin; bir ruh sağlığı uzmanından destek almak da gerekiyor.

Çocuklar ve kalıtım sorusu

İki DEHB'li bir çift çocuk düşündüğünde bu soru kaçınılmaz olarak geliyor. DEHB'nin kalıtılabilirliği ikiz çalışmalarında yaklaşık yüzde 74 olarak bildiriliyor (Faraone ve Larsson, 2019). Bu, ailede DEHB'nin kümelenme eğiliminde olduğunu gösteriyor.

Ama kalıtılabilirlik bir kişinin çocuğu için yüzde hesabı değil; bir topluluktaki farklılığın ne kadarının genetik farklılıklarla açıklandığını anlatan bir oran. Kendi aileniz için risk hakkında konuşmak istiyorsanız bunu bir uzmanla yapmak gerekiyor. Kalıtımın ne demek olduğunu DEHB kalıtsal mı yazısında daha ayrıntılı ele aldım.

Bugün düşündüğüm

İki DEHB'li bir ilişki ne romantik bir kurtuluş ne de kaçınılmaz bir kaos. Bir yandan kimsenin utandırılmadığı, aynı dili konuşan bir yakınlık olabiliyor. Öte yandan hatırlanması gereken şeylerin kimsenin aklında durmadığı bir ev.

Bence bu ilişkilerin sırrı, birbirini anlamayı sistem kurmaktan muaf olmak gibi görmemekte. Birbirini ne kadar iyi anlarsan anla, kira yine ayın beşinde ödenmek zorunda.