DEHB'li bir ebeveyn olmak

Bu yazıda kendi ebeveynlik deneyimimi anlatmıyorum. Anlatacaklarım araştırmalardan ve bu yolu yürüyen DEHB'li yetişkinlerin anlattıklarından geliyor.

Benim ekleyebileceğim tek şey şu: burada sayılan becerilerin hepsinde, yalnızca kendi hayatımı yürütürken bile zorlanıyorum. Sabah çıkışı, evrak takibi, akşam saatlerinde kalan sabır. Bunları tek bir kişilik bir hayatta yönetmek bile bende bir sistem gerektiriyor.

Bu yüzden şu cümleyi yazarken çok eminim: ikinci bir insanın günü senin sistemine bağlıyken aynı işi yapmak, kat kat ağır bir iş ve bu ağırlığın adı çoğu zaman konmuyor.

Neden bu kadar zor

Ebeveynlik, DEHB'nin en zorlandığı becerileri günün her saatinde talep ediyor:

• Tutarlılık. Aynı kuralın her gün aynı biçimde uygulanması.
• Öngörülebilirlik. Sabit saatler, sabit sıralar, değişmeyen bir akış.
• Duygu düzenleme. Kendi tepkini yönetirken bir başkasınınkine de yardım etmek.
• Prospektif bellek. Veli toplantısı, aşı tarihi, kermes parası, spor kıyafeti.
• Geçişler. Uyandırmak, giydirmek, çıkarmak; her biri bir geçiş ve her geçişin bir maliyeti var.

Johnston ve arkadaşlarının (2012) derlemesi, DEHB'li yetişkinlerde ebeveynlik davranışlarının bu alanlarda zorlanabildiğini ortaya koyuyor. Chronis-Tuscano ve arkadaşlarının (2008) çalışması, anne DEHB belirtileri ile tutarlı ebeveynlik uygulamaları arasında bir ilişki bildiriyor.

Bu bulguları bir suçlama olarak okumamak gerekiyor. Söyledikleri şey tam tersi: ebeveynin kendi tedavisi, çocuğun da doğrudan yararına.

Kendi sistemi olmayan biri bir başkasına sistem kuramıyor. Bu bir yetersizlik göstergesi sayılmaz; bir sıralama meselesi.

Sık zorlanılan yerler ve düzenlemeler

Sabah çıkışı. Günün en yoğun geçiş anı ve en çok şeyin ters gittiği saat. İşe yarayanlar: her şeyi bir gece önceden hazırlamak, sabahın adım sayısını üçe indirmek, görünür bir sıra listesi asmak. Ayrıntısını sabah rutini yazısında anlattım.

Okul evrakları. İzin kağıtları, para zarfları, formlar, imzalar. Bunlar tek tek küçük, toplamda devasa bir takip işi. Tek bir kutu ve haftada bir sabit yarım saat, bu alanda en çok işe yarayan düzenek. Ayrıntısı kağıt işleri ve bürokrasi yazısında.

Akşam saatleri. Ebeveynin en yorgun, çocuğun en talepkar olduğu zaman dilimi. Burada gerçekçi olmak gerekiyor: akşam saatlerinde standart düşecek. Önceden bilerek düşürülmüş bir standart, o an hayal kırıklığı üretmiyor.

Duygusal taşkınlık. Kendi tepkinin beklenenden şiddetli gelmesi DEHB'de sık bildirilen bir şey ve ebeveynlikte en çok pişmanlık üreten alan. Ayrıntısını duygu düzenleme yazısında ele aldım. Pratik bir kural var: sesini yükselttiğini fark ettiğin anda konuşmayı kesip odadan çıkmak. Sonra dönüp konuşmak, o an devam etmekten çok daha iyi sonuç veriyor.

Onarım. Bir tepki verdikten sonra dönüp “az önce sesimi yükselttim, bu senin hatan değildi” demek. Kusursuz olmak gerekmiyor; onarmak gerekiyor. Üstelik onarım, çocuğun da öğrendiği bir beceri haline geliyor.

Çocukta da DEHB olabilir

Faraone ve Larsson'un (2019) derlemesi, DEHB'nin kalıtsallığının yüksek olduğunu ortaya koyuyor. Yani DEHB'li bir ebeveynin çocuğunda da görülme ihtimali, genel nüfusa göre daha yüksek.

Bunun iki yüzü var.

İyi yüzü: Ne olduğunu biliyorsun. Çocuğun neden yapamadığını içeriden anlıyorsun ve kendi büyürken hiç duymadığın cümleleri ona söyleyebiliyorsun. Bu küçük bir şey gibi görünüyor ama değil; geç tanı almış biri olarak o cümlelerin eksikliğini yıllarca taşıdım.

Zor yüzü: Aynı evde iki DEHB. Kaosun katlanması ve suçluluk hissi. “Ben verdim” cümlesi çok sık kuruluyor.

Bu cümleye verilebilecek en dürüst cevap şu: genetiği seçmedin, ama tanıyı ve desteği erken sağlayabiliyorsun. Bu, senin kendi çocukluğunda olmayan bir imkan.

Çocuktaki belirtileri çocuklarda DEHB belirtileri, pratik yaklaşımı ise DEHB'li çocuğa nasıl davranılmalı yazısında ele aldım.

Kendine karşı dürüst olmak

Birkaç şeyi kabul etmek işi kolaylaştırıyor:

• Yardım istemek meşru. Temizlik desteği, hazır yemek düzeni, akraba yardımı. Bunlar bir lüks sayılmıyor; sistemin parçası.
• Her şeyi yapmak zorunda değilsin. Sözlükte yeterince iyi diye geçen ölçüt burada da işliyor.
• Görünmeyen emek paylaşılmalı. Kimin ne zaman neye ihtiyacı olduğunu takip etmek başlı başına bir iş ve sözlükte görünmez iş diye geçiyor.
• Kıyaslama tuzağına dikkat. Diğer ebeveynlerin görünen hali, onların tamamı olmuyor. Sözlükte karşılaştırma tuzağı diye geçiyor.

Az ama sabit yapı

Bu alanda en çok tekrarlanan hata, her şeyi aynı anda düzeltmeye çalışmak. Yeni bir sabah rutini, yeni bir akşam rutini, yeni bir ödev düzeni, hepsi aynı pazartesi.

Böyle kurulan sistemler ilk aksaklıkta toptan çöküyor. Bunun sebebi, bir gün aksayan sistemin tamamen bırakılması: ya kusursuz yürüyecek ya hiç yürümeyecek.

Daha gerçekçi olan yol şu: bir seferde tek bir yapı kurmak ve o yapı üç hafta oturana kadar başka bir şeye dokunmamak. Üç sabit yapı, on beş dalgalı yapıdan çok daha fazla iş görüyor.

Hangisinden başlamalı sorusunun pratik bir cevabı var: günün en çok bağırılan anı hangisiyse oradan. Çünkü orada kazanılan sakinlik, günün geri kalanını da değiştiriyor.

Suçluluk meselesi

Bu alanda en çok dolaşan duygu suçluluk ve onun kendine has bir tuzağı var: suçluluk, harekete geçirmiyor. Tükettiği enerji, düzeltme için gereken enerjiden fazla oluyor.

Ayrım şurada: “Bugün sabah bağırdım, akşam konuşup onaracağım” cümlesi bir plan. “Kötü bir ebeveynim” cümlesi bir hüküm ve hükmün üstüne hiçbir şey kurulamıyor.

Bir de şu var: çocuklar kusursuz bir ebeveyni hatırlamıyor. Hatırladıkları şey, bir şey ters gittiğinde ne olduğu. Onarımın bu kadar önemli olmasının sebebi bu.

Son bir cümle

Bu yazıyı hazırlarken en çok şu tekrar etti: DEHB'li ebeveynler, kendilerine çocuklarına gösterdiklerinin yarısı kadar bile şefkat göstermiyor.

Kendi durumumdan bildiğim bir şey var: bir günü batırdığımda kendime söylediğim cümlelerin hiçbirini bir başkasına söylemem. O cümleleri fark etmek, bende herhangi bir sistemden daha fazla işe yaradı. Çocuğuna kurmaya çalıştığın o sabırlı, net ve onarmayı bilen tonu bir de kendine kurmayı dene. Uzun vadede ayakta kalan ebeveynlik, kusursuz olan değil, kendine de yer bırakan oluyor.