Çift terapisi DEHB'de işe yarar mı? Kanıt ne diyor

"Çift terapisine gitsek düzelir mi?"

Bu soruyu bir ilişkide DEHB konuşulmaya başladığında sık duyuyorum. Genelde yorgun bir yerden soruluyor. Denenmiş şeyler var, işe yaramamış konuşmalar var ve bir üçüncü kişinin bu düğümü çözebileceği umudu var.

Bu yazıda o soruya dürüst bir cevap vermeye çalışacağım. Dürüst cevap da biraz hayal kırıklığı yaratabilir: kısa cevabı "muhtemelen yardımcı olur ama bunu kesin gösteren çalışma çok az".

Önce genel tablo: çift terapisi işe yarıyor mu

Evet, genel olarak işe yarıyor ve bu konuda kanıt oldukça sağlam.

Çift sorunlarının tedavisine dair on yıllık araştırmaları gözden geçiren bir derleme, çift terapisi alan çiftlerin yaklaşık yüzde 70'inin terapiden olumlu etkilendiğini, bu etkinin bireysel terapilerin etkisiyle karşılaştırılabilir olduğunu ve hiç tedavi almayan kontrol gruplarından belirgin biçimde daha iyi sonuç verdiğini bildiriyor. Aynı derleme, ilişki sıkıntısı ile bireysel ruh sağlığı sorunları arasında iki yönlü, döngüsel bir ilişki olduğunu da vurguluyor (Lebow ve ark., 2012).

Bu son nokta DEHB açısından önemli. İlişkideki gerginlik DEHB belirtilerini ağırlaştırabiliyor; DEHB belirtileri de ilişkideki gerginliği. Döngünün hangi ucundan girildiği, bazen döngünün tamamını etkiliyor.

DEHB'ye özgü kanıt ne durumda

Burada tablo çok daha zayıf.

DEHB ve romantik ilişkiler üzerine yazılmış kapsamlı bir derleme, DEHB'li yetişkinlerin ilişkilerinin daha kısa süreli ve daha çatışmalı olduğuna dair çok sayıda bulgu olduğunu, ama bu zorlukları neyin açıkladığını ya da neyin hafiflettiğini inceleyen araştırmanın hâlâ az olduğunu belirtiyor. Yazarlar önleme ve müdahale çalışmaları açısından alanda hâlâ önemli boşluklar olduğunu belirtiyor (Wymbs ve ark., 2021).

Bir örnek vereyim. Genç yetişkin çiftlerde, DEHB'ye yönelik bilişsel davranışçı terapi bileşenlerini çift ilişkisine yönelik bir programla birleştiren bir grup müdahalesi geliştirildi ve küçük bir pilot çalışmayla denendi (Wymbs ve Molina, 2015). Pilot çalışmalar önemli, çünkü bir yöntemin uygulanabilir olup olmadığını, çiftlerin devam edip etmediğini gösteriyor. Ama bir yöntemin işe yaradığını kanıtlamak için büyük ve kontrollü çalışmalar gerekiyor ve bu alanda henüz öyle bir birikim yok.

Klinik tarafta ise durum biraz daha dolu. DEHB'ye odaklı çift terapisi için klinisyenlere yönelik rehber kitaplar yazılmış; bunlardan biri, bir partnerinde DEHB olan çiftlerle çalışan terapistler için klinik müdahaleler sunuyor (Pera ve Robin, 2016). Bu tür kitaplar uygulamada çok yol gösterici olabiliyor, ama bir klinik rehber ile randomize kontrollü bir çalışma aynı düzeyde kanıt sunmuyor.

Çift terapisinin genel olarak işe yaradığını biliyoruz. DEHB'li çiftlerde nasıl ve ne kadar işe yaradığını henüz yeterince bilmiyoruz.

Bireysel tarafı atlamamak

Çift terapisi konuşulurken sık gözden kaçan bir şey var: DEHB'nin kendisinin tedavisi.

İlaç kullanmasına rağmen belirtileri süren 86 DEHB'li yetişkinle yapılan randomize kontrollü bir çalışmada, bilişsel davranışçı terapi alan grup, gevşeme ve eğitim desteği alan gruba göre DEHB belirtilerinde daha fazla iyileşme gösterdi ve bu iyileşme 12 ayda korunuyordu (Safren ve ark., 2010). Bireysel yöntemin ayrıntılarını DEHB'de bilişsel davranışçı terapi yazısında anlattım.

Bunun ilişki açısından anlamı şu: unutulan sözler, kaçırılan ödemeler, düzenlenemeyen günler DEHB'li kişinin bireysel olarak ele alınmadığı sürece, çift terapisinde konuşulan her anlaşma bir sonraki haftada aynı yere çarpabiliyor. Çift terapisi ile bireysel destek birbirinin alternatifi değil; çoğu zaman birbirinin tamamlayıcısı. Tedavi seçimi ve ilaç kararı elbette hekimle birlikte veriliyor.

DEHB'yi bilen bir terapistte ne arıyorum

Kanıt tabanı sınırlı olsa da, DEHB'yi dikkate alan bir çift çalışmasının neye benzemesi gerektiğine dair klinik uzlaşının ana hatları belli. Bir terapistle ilk görüşmede bakmayı denemeye değer bulduğum şeyler şunlar.

DEHB'yi tanıyor mu

"Biraz daha dikkat etse" ya da "gerçekten önemseseydi hatırlardı" gibi bir çerçeve kuran bir terapist, DEHB'li tarafı daha çok utandırabilir. Sorulabilecek basit bir soru: "Daha önce bir partnerinde DEHB olan çiftlerle çalıştınız mı? DEHB'nin ilişkiye yansımasını nasıl ele alıyorsunuz?"

İki tarafa da bilgi veriyor mu

Sözlükte psikoeğitim diye geçen şey, yani DEHB'nin ne olduğunu, neyi açıkladığını ve neyi açıklamadığını iki tarafa da anlatmak, bu tür çalışmanın temel taşı. DEHB'si olmayan taraf "bu ihmal değil, bir yürütücü işlev meselesi" diye duyduğunda, DEHB'li taraf da "bu anlaşılır bir şey ama sorumluluğu ortadan kaldırmıyor" diye duyduğunda konuşma başka bir yere gidiyor.

Tek bir kişiyi sorun olarak kurmuyor mu

DEHB konuşulan bir ilişkide bütün sorunların DEHB'li kişiye yüklenmesi çok kolay. İyi bir çalışma, DEHB'nin payını tanırken DEHB'si olmayan partnerin davranışlarını, yorgunluğunu ve ilişkinin kendi dinamiklerini de masaya koyuyor. Bir tarafın sürekli hatırlatan, diğer tarafın sürekli hatırlatılan konuma sıkıştığı ebeveynleşme dinamiği bunun en tanıdık örneği; iki tarafın da o dinamiği yeniden üretmekte bir payı var. Bu dinamiği DEHB ve ilişkiler yazısında anlattım.

Somut sistemlerle mi çalışıyor

DEHB'de yalnızca duygular üzerine konuşmak, haftalık yaşamda karşılığını bulmayabiliyor. Ortak takvim, alan paylaşımı, zor konuşmalar için zaman kuralı gibi pratik araçlarla da çalışan bir yaklaşım bence daha gerçekçi. Gündelik düzeni kurmaya odaklanan destek biçimlerinden biri de koçluk; terapiden farkını DEHB koçluğu nedir yazısında konuştum.

Çift terapisi ne zaman uygun değil

Bir ilişkide fiziksel saldırı, tehdit ya da bir partnerin diğerinden korktuğu bir durum varsa, çift terapisi genellikle ilk adım olarak önerilmiyor. Bu durumda önce güvenlik ve bireysel destek geliyor. DEHB, bu davranışların açıklaması ya da mazereti olarak görülmemeli.

Kendini güvende hissetmiyorsan Türkiye'de acil durumlarda 112'yi, sosyal destek için ALO 183'ü arayabilirsin.

Bir de şu var: çift terapisi bazen iki kişinin daha az zarar görerek ayrılmasına da yardım ediyor. Bu da meşru bir sonuç.

Bekleme sürecinde yapılabilecekler

Bir terapiste ulaşmak hem maddi hem de zaman olarak kolay olmayabiliyor. O süreçte denemeye değer birkaç şey:

• DEHB'si olmayan partnerin DEHB hakkında güvenilir bir kaynak okuması ve DEHB'li partnerin de o kaynağı birlikte okuyup "bu bende şöyle görünüyor" notları alması.
• Haftada bir, sabit zamanlı, kısa ve suçlamasız bir ilişki buluşması: bu hafta ne iyi gitti, ne zorladı, bir sonraki hafta için tek bir küçük değişiklik.
• Zor konuşmaları yorgunluğun en yüksek olduğu saatlerden uzak tutmak.

Bir de beklentiyi önceden konuşmak işe yarayabilir. Terapiye giden iki kişi bazen içten içe terapistin kendi tarafını tutmasını umuyor. İlk seanslarda bu umut karşılanmayınca hayal kırıklığı büyüyebiliyor ve terapi erken bırakılabiliyor. Başlamadan önce "İlk birkaç ayda neyi görürsek bunu iyi bir başlangıç sayarız?" diye birlikte sormak, ikinize de daha gerçekçi bir çizgi veriyor. Birkaç seanslık bir deneme süresi belirleyip sonunda birlikte değerlendirmek de makul bir yol.

Bunlar terapinin yerini tutmuyor, ama terapiye daha hazır bir yerden başlamayı sağlayabiliyor.

Bugün düşündüğüm

Çift terapisinin DEHB'de işe yarayıp yaramadığı sorusuna "kesin evet" diyebilmek isterdim. Diyemiyorum, çünkü bunu gösteren çalışmalar henüz yeterli değil.

Söyleyebildiğim şu: çift terapisi genel olarak güçlü bir araç, DEHB'nin bireysel tedavisi de kendi başına kanıtlanmış bir destek. İkisini birlikte ve DEHB'yi bilen biriyle kurmak, bugünkü bilgimizle bence en mantıklı yol.