DEHB'de duygu düzenleme güçlüğü

DEHB tanı ölçütlerinde dikkat, hareketlilik ve dürtüsellik var. Duygu yok.

Buna rağmen DEHB ile yaşayan insanlara "en zor ne" diye sorulduğunda sık gelen cevap duygular oluyor. Shaw ve arkadaşlarının derlemesi bu boşluğu doğrudan tartışıyor ve duygu düzenleme güçlüğünü DEHB'nin çevresel bir yan etkisi değil, merkezi bir bileşeni olarak ele almayı öneriyor (Shaw ve ark., 2014).

Ne oluyor

Duygu düzenleme, bir duyguyu hissetmekle o duyguya göre davranmak arasındaki mesafe. DEHB'de bu mesafe kısalıyor.

Üç ayrı şey birden oluyor:

Hızlı yükseliyor. Duygu araya bir düşünme anı girmeden geliyor. Öfke, sevinç, hayal kırıklığı; hepsi aynı hızda.

Yüksek geliyor. Şiddeti çevredekilerin beklediğinden büyük. "Bu kadar büyütecek ne var" cümlesi tanıdık geliyor.

Geç iniyor. Duygu ataleti: duyguya girdikten sonra çıkmak zor. Kendi kendine sönmüyor, dışarıdan bir müdahale gerekiyor.

Bunun altında yatan mekanizmanın ketleme ile aynı olduğu düşünülüyor: otomatik gelen tepkiyi durduran fren, duygularda da geç devreye giriyor (Barkley, 1997).

Nerede ortaya çıkıyor

• Hüsran toleransı. Küçük engeller orantısız tepki üretiyor. Yazıcı çalışmıyor, gün bitiyor.
• Reddedilme duyarlılığı. Cevapsız bir mesaj, tonu değişmiş bir cümle. Şiddeti fiziksel bir sarsıntı gibi yaşanabiliyor.
• Ani kararlar. Duygu yüksekken verilen istifa, ayrılık, taşınma kararları. Duygu geçiyor, karar kalıyor.
• Utanç birikimi. Tepkinin ardından gelen pişmanlık, zamanla kişilik algısına yerleşiyor.

Duygunun şiddeti bir karakter kusuru değil. Sorun, o şiddetin karar anına denk gelmesi.

Ne işe yarıyor

Adlandırmak. Hissedileni kelimeye dökmek, şiddetini ölçülebilir biçimde düşürüyor. "Sinirliyim" yerine "hayal kırıklığına uğradım ve utandım" demek, duyguyu yönetilebilir bir nesneye çeviriyor.

Karar erteleme kuralı. Duygu yüksekken hiçbir kalıcı karar vermemek. Yirmi dört saat kuralı basit ve işe yarıyor: istifa mektubu yazılır, gönderilmez.

Bedenden başlamak. Duygu zirvedeyken düşünceyle uğraşmak çalışmıyor. Yürümek, soğuk su, nefesi yavaşlatmak; hepsi fizyolojik iniş sağlıyor ve iniş olmadan düşünce düzelmiyor.

Tetikleyicileri haritalamak. Hangi durumların pahalı olduğunu bilmek (açlık, uykusuzluk, kalabalık, geri bildirim) o günleri farklı planlamayı mümkün kılıyor.

Terapiden yardım almak. Duygu düzenleme becerileri öğretilebiliyor. Diyalektik davranış terapisi bu alanda geliştirilmiş yapılandırılmış bir program ve DEHB'de de kullanılıyor.

Bipolar bozuklukla karıştırılması

Duygu dalgalanması bipolar bozukluğu akla getiriyor ve bu ayrım önemli, çünkü tedavileri farklı. En pratik ayırt edici ölçü süre: DEHB'de duygu saatler içinde değişiyor ve genelde bir tetikleyiciye bağlı. Bipolar bozuklukta dönemler günler ya da haftalar sürüyor. Bu ayrımı bir hekim yapıyor.