DEHB mi bipolar bozukluk mu?

Bu ayrım, yanlış yapıldığında sonuçları ağır olan ayrımlardan biri. O yüzden baştan söyleyeyim: bu, kendi başına yapılacak bir ayrım değil.

Yine de neye bakıldığını bilmek, doğru soruyu sormanı sağlıyor.

Neden karışıyorlar

Örtüşen taraflar gerçek:

• Dürtüsellik ve düşünmeden karar verme
• Hızlı akan düşünceler
• Çok konuşma
• Uyku düzeninde bozulma
• Duygusal dalgalanma
• Riskli davranış ve dürtüsel harcama

Shaw ve arkadaşlarının (2014) derlemesi, duygu düzenleme güçlüklerinin DEHB'nin merkezî bir parçası olabileceğini tartışıyor. Yani DEHB'de duygusal dalgalanma beklenen bir şey ve bu, bipolar bozuklukla karışmayı kolaylaştırıyor.

Ayrımı yapan üç ölçüt

1. Süreklilik mi, dönemsellik mi.

Bu en belirleyici olanı.

DEHB sürekli. Belirtiler çocukluktan beri var. Gün içinde dalgalanıyor ama hep orada; iyi bir gün de olsa temel örüntü aynı.

Bipolar bozukluk dönemsel. Günler ya da haftalar süren, kişinin olağan hâlinden belirgin biçimde ayrılan duygudurum dönemleri var. Aradaki dönemlerde kişi kendi olağan hâline dönebiliyor.

Sorulacak soru şu: bu hep böyle miydi, yoksa arada başlayıp biten dönemler mi var?

2. Uyku.

Çok ayırt edici bir işaret.

Mani ya da hipomani döneminde uyku ihtiyacı azalıyor: kişi üç saat uyuyup dinlenmiş hissediyor ve gün boyu enerjik kalıyor.

DEHB'de uyku gecikiyor ama ihtiyaç sürüyor: geç yatıyorsun, ertesi gün yorgunsun. Ayrıntısı DEHB ve uyku yazısında.

3. Duygusal değişimin süresi ve tetikleyicisi.

DEHB'de duygu tepkisi genellikle bir olaya bağlı geliyor, sert geliyor ve saatler içinde geçebiliyor.

Bipolar bozuklukta duygudurum günlerce sürüyor ve olaydan bağımsız seyredebiliyor.

DEHB'de "bugün öğleden sonra çok kötüydüm" olağan. Bipolar bozuklukta "üç haftadır böyleyim" daha tipik.

Ek işaretler

Mani ve hipomani dönemlerinde tarif edilen, DEHB'de beklenmeyen bazı şeyler var:

• Olağandışı biçimde yükselmiş ya da taşkın bir duygudurum
• Kişinin kendi yetenekleri hakkında olağandan çok farklı bir değerlendirme
• Amaca yönelik etkinlikte belirgin artış
• Yakınların "o kendi gibi değildi" demesi

Bu tarifte kendini buluyorsan bunu hekimine mutlaka söyle.

İkisi birlikte olabiliyor

Bu da mümkün ve nadir değil. Katzman ve arkadaşlarının (2017) derlemesi, yetişkin DEHB'de eşlik eden başka bir tablonun bulunmasının kural olduğunu vurguluyor.

İkisi birlikteyse tedavi planı değişiyor ve sıra önem kazanıyor.

Görüşmeye ne götürmeli

Bu ayrımı kolaylaştıran şey, zaman bilgisi:

• Bir zaman çizelgesi. Hangi dönemde ne oldu, ne kadar sürdü.
• Uyku kaydı. Az uyuduğun dönemlerde yorgun muydun, değil miydin?
• Yakın gözlemi. Aileden birinin "şu dönemde çok farklıydın" demesi güçlü bir veri.
• Aile öyküsü. Ailede bipolar bozukluk tanısı var mı.

Özet

DEHB sürekli, bipolar bozukluk dönemsel. En ayırt edici işaret uyku: mani döneminde uyku ihtiyacı azalıyor, DEHB'de uyku geciktiği hâlde ihtiyaç sürüyor.

İkisi birlikte de olabiliyor ve bu ayrım bir uzman tarafından yapılmalı.