DEHB mi bipolar bozukluk mu?

Bu, yanlış yapıldığında sonuçları ağır olan ayrımlardan biri. O yüzden en başta söyleyeyim: bu, kendi başına yapılacak bir ayrım değil ve bu yazı onu yapmana yardım etmiyor.

Yine de yazıyorum, çünkü neye bakıldığını bilmek hekime doğru şeyi anlatmanı sağlıyor. Ben kendi değerlendirme sürecimde en çok şunu fark ettim: doğru bilgiyi vermek de bir beceri ve hazırlıksız girdiğim her görüşmede yanlış şeyleri anlattım.

Neden karışıyorlar

Örtüşen taraflar gerçek:

• Dürtüsellik ve düşünmeden karar verme
• Hızlı akan düşünceler
• Çok konuşma
• Uyku düzeninde bozulma
• Duygusal dalgalanma
• Riskli davranış ve dürtüsel harcama

Shaw ve arkadaşlarının (2014) derlemesi, duygu düzenleme güçlüklerinin DEHB'nin merkezî bir parçası olabileceğini tartışıyor. Yani DEHB'de duygusal dalgalanma beklenen bir şey ve bu yüzden bipolar bozuklukla kolayca karışabiliyor.

Bende bu dalgalanma çok belirgin. Sabah bir fikre kapılıp bütün günü ona veriyorum, akşam aynı fikir bana hiçbir şey ifade etmiyor. Bunu ilk kez birine anlattığımda karşımdaki “bipolar olmayasın” dedi. Değilim, ama o soruyu sormasını anlıyorum.

Ayrımı yapan üç ölçüt

1. Süreklilik mi, dönemsellik mi.

En belirleyici ölçüt bu.

DEHB sürekli. Belirtiler çocukluktan beri var. Gün içinde dalgalanıyor ama hep orada; iyi bir günde bile temel örüntü aynı kalıyor.

Bipolar bozukluk dönemsel. Günler ya da haftalar süren, kişinin olağan halinden belirgin biçimde ayrılan duygudurum dönemleri var. Aradaki dönemlerde kişi kendi olağan haline dönebiliyor.

Sorulacak soru şu: bu hep böyle miydi, yoksa arada başlayıp biten dönemler mi var?

2. Uyku.

Çok ayırt edici bir işaret ve gözlemesi en kolay olanı.

Mani ya da hipomani döneminde uyku ihtiyacı azalıyor: kişi üç saat uyuyup dinlenmiş hissediyor ve gün boyu enerjik kalıyor.

DEHB'de uyku gecikiyor ama ihtiyaç sürüyor: geç yatıyorsun, ertesi gün yorgunsun ve o yorgunluk gün boyu devam ediyor. Ayrıntısı DEHB ve uyku yazısında.

Bu farkı kendinde kontrol etmek kolay: az uyuduğun sabahların ertesinde yorgun muydun, değil miydin?

3. Duygusal değişimin süresi ve tetikleyicisi.

DEHB'de duygu tepkisi genellikle bir olaya bağlı ve sert geliyor, saatler içinde de geçebiliyor. Bir mesaj, bir bakış, bir geri bildirim yetiyor. Bu tepkinin adı ve ayrıntısı disforik reddedilme duyarlılığı yazısında.

Bipolar bozuklukta duygudurum günlerce sürüyor ve olaydan bağımsız seyredebiliyor.

DEHB'de “bugün öğleden sonra çok kötüydüm” olağan. Bipolar bozuklukta “üç haftadır böyleyim” daha tipik.

Hiperodak mani değil

Bunu ayrıca yazmak istiyorum, çünkü çok karıştırılıyor.

DEHB'de bir konuya saatlerce gömülmek, yemeği unutmak, zamanı kaybetmek mümkün. Buna hiperodak deniyor ve dışarıdan bakıldığında bir taşkınlık gibi görünebiliyor.

Fark şurada: hiperodakta duygudurum yükselmiyor, uyku ihtiyacı kaybolmuyor ve kişi kendi hakkındaki değerlendirmesini değiştirmiyor. Gömüldüğün konudan çıktığında coşkulu değil, bitkin oluyorsun.

Bir ayrım daha var: hiperodak tek bir konuya yapışıyor ve o konu bittiğinde geriye yalnızca yorgunluk kalıyor. Mani döneminde tarif edilen ise birden çok alana yayılan bir hareketlilik: aynı hafta içinde yeni bir iş, yeni bir plan, yeni bir harcama.

Hiperodağın nasıl çalıştığını hiperodak nedir yazısında anlattım.

Neden bu kadar sık yanlış gidiyor

Bu ayrımı zorlaştıran şeylerin bir kısmı tablolardan değil, görüşmenin kendisinden geliyor.

Hatırlama sorunu. Bir dönemin ne kadar sürdüğünü hatırlamak zor. “Bir süre böyleydim” cümlesi hem üç günü hem üç ayı anlatabiliyor ve ikisi bambaşka anlamlara geliyor.

İyi dönemlerin anlatılmaması. İnsan hekime kötü hissettiği için gidiyor ve iyi hissettiği dönemleri anlatmıyor. Oysa ayrımı yapan bilgi tam da orada duruyor.

Sunumun kayması. DEHB'li birinde yıllarca süren zorlanmaya eklenen çökkünlük, tabloyu bambaşka gösterebiliyor. Bu kısmı DEHB ve depresyon yazısında anlattım.

Yalnızca son aya bakmak. Tek bir görüşmede son haftaların hikayesi anlatılıyor ve o hikaye hayatın tamamını temsil etmiyor. Sözlükte gelişimsel öykü başlığı, değerlendirmenin neden geriye doğru gittiğini anlatıyor.

Ek işaretler

Mani ve hipomani dönemlerinde tarif edilen, DEHB'de beklenmeyen bazı şeyler var:

• Olağandışı biçimde yükselmiş, taşkın ya da aşırı sinirli bir duygudurum
• Kişinin kendi yetenekleri hakkında olağandan çok farklı bir değerlendirme yapması
• Amaca yönelik etkinlikte belirgin artış: aynı anda birçok büyük işe girişmek
• Yakınların “o kendi gibi değildi” demesi

Bu tarifte kendini buluyorsan bunu hekimine mutlaka söyle. Söylememek, yanlış bir tedavi planının önünü açıyor.

İkisi birlikte olabiliyor

Bu da mümkün ve nadir değil. Katzman ve arkadaşlarının (2017) derlemesi, yetişkin DEHB'de eşlik eden başka bir tablonun bulunmasının neredeyse kural olduğunu vurguluyor.

İkisi birlikteyse tedavi planı değişiyor ve sıra önem kazanıyor.

Görüşmeye ne götürmeli

Bu ayrımı kolaylaştıran şey zaman bilgisi. Zaman da DEHB'li birinin en zayıf olduğu alan. O yüzden hazırlığını yazılı yapmalısın.

• Bir zaman çizelgesi. Hangi dönemde ne oldu, ne kadar sürdü. Yıl yıl birkaç satır yeter.
• Uyku kaydı. Az uyuduğun dönemlerde yorgun muydun, değil miydin? Bu tek soru çok şey söylüyor.
• Yakın gözlemi. Aileden ya da yakın bir arkadaştan “şu dönemde çok farklıydın” bilgisi güçlü bir veri. İnsan kendi dönemlerini en son fark eden kişi oluyor.
• Aile öyküsü. Ailede bipolar bozukluk tanısı var mı?
• Madde ve ilaç bilgisi. Alkol, madde kullanımı ve bazı ilaçlar da benzer tablolar üretebiliyor. Bunu saklamak süreci uzatmaktan başka bir işe yaramıyor.

Kapanış notu

DEHB sürekli, bipolar bozukluk dönemsel. En ayırt edici işaret uyku: mani döneminde uyku ihtiyacı azalıyor, DEHB'de uyku geciktiği halde ihtiyaç sürüyor.

İkisi birlikte de olabiliyor ve bu ayrımı bir uzmanın yapması gerekiyor.

Duygudurumunda ciddi bir değişiklik fark ediyorsan, özellikle de kendine zarar verme düşünceleri varsa, bunu tek başına taşıma. Türkiye'de 112 Acil'i arayabilir, ALO 183 Sosyal Destek Hattı'ndan yönlendirme isteyebilirsin.