DEHB yorgunluk yapar mı?

Gün bitiyor. Listede üç madde çizilmiş. Ama sen bitkinsin ve bunu kimseye açıklayamıyorsun, çünkü ortada yorulacak bir şey yok gibi görünüyor.

Yorgunluk, DEHB'nin tanı listesinde yer almıyor. Ama yaşayan insanların en çok anlattığı şeylerden biri.

Yorgunluk nereden geliyor

Üç kaynak üst üste biniyor.

1. Aynı işin daha pahalıya mal olması.

Herkesin yaptığı bir işi sen de yapıyorsun, ama otomatiğe alınmış olması gereken parçaları elle yürütüyorsun: nereye başlayacağına karar vermek, adımları akılda tutmak, dikkatin kaçtığı her seferinde geri getirmek.

Dışarıdan bakan aynı sonucu görüyor. Harcanan enerjiyi görmüyor.

2. Sürekli telafi.

Alarmlar, listeler, tekrar kontroller, iki kez okumalar. Bunların hepsi işe yarıyor ve hepsi ücretli.

Buna bir de belirtileri göstermeme çabası ekleniyor. Maskeleme günün her saatinde çalışan bir sistem ve faturası akşam geliyor.

3. Uyku.

Kooij ve Bijlenga'nın (2013) derlemesi, yetişkin DEHB'de gecikmiş uyku fazının sık görüldüğünü ortaya koyuyor. Geç yatıp erken kalkmak zorunda kalan biri, kronik bir uyku açığıyla yaşıyor.

Uyku açığı da bütün diğer belirtileri büyütüyor. Döngü kendini besliyor.

Yorgunluk, yapılan işin değil, o işi yapabilmek için kurulan iskelenin faturası.

Neden tembellik sanılıyor

Çünkü harcanan çaba görünmüyor.

Görünen şey sonuç: ya iş bitmiş oluyor (o zaman "demek ki kolaymış") ya da bitmemiş oluyor (o zaman "demek ki uğraşmamış"). Aradaki üçüncü ihtimal, yani "çok uğraştı ve yine de yetişemedi", dışarıdan hiç görünmüyor.

Bu, zamanla kişinin kendi içinde de yerleşiyor. Yorgunluğunu hak etmediğini düşünmek çok yaygın.

Ne zaman başka bir şey aranmalı

Bu önemli bir başlık, çünkü her yorgunluk DEHB'ye bağlanacak bir şey değil.

Şu durumlarda hekime başvurmak gerekiyor:

• Yorgunluk son dönemde belirgin biçimde arttıysa
• Uyusan da geçmiyorsa
• Yanında halsizlik, nefes darlığı, çarpıntı, saç dökülmesi, üşüme gibi bedensel belirtiler varsa
• Keyif alamama ve umutsuzluk eşlik ediyorsa

Araştırılması gereken sık sebepler: tiroit işlev bozukluğu, demir eksikliği ve B12 eksikliği, uyku apnesi, depresyon.

Instanes ve arkadaşlarının (2018) derlemesi, yetişkin DEHB ile bazı bedensel sağlık sorunları arasında birliktelik bildiriyor. Yani "bende DEHB var, o yüzden yorgunum" demek bazen gerçek bir tabloyu gözden kaçırıyor.

Hinshaw ve arkadaşlarının (2012) uzun izlem çalışması ise DEHB'li kadınlarda depresyon riskinin daha yüksek olduğunu gösteriyor. Uzun süren bir bitkinlik, tek başına yönetilecek bir konu olmayabilir.

Ne işe yarıyor

Enerjiyi bütçe gibi düşün. Gün içinde ne kadar kaldığını takip etmek, günün sonunda çökmekten iyi. Sözlükte enerji bütçesi.

Pahalı günün ertesini boş bırak. Yeni insanlar, uzun toplantılar, kalabalık ortamlar; bunlar diğer günlerden pahalı. Ertesi güne ağır iş koymamak bir lüks değil, bakım.

Uykuyu bir tedavi gibi ele al. Bu listedeki en yüksek getirili müdahale. Ayrıntısı DEHB ve uyku yazısında.

Maskeyi her yerde taşıma. En az bir ortamda açıklama yapmak zorunda olmamak, gün boyunca harcanan enerjiyi belirgin biçimde düşürüyor.

Toparlanma süresini takvime yaz. Sözlükte toparlanma süresi olarak geçiyor ve görünür olduğunda üstüne suçluluk binmiyor.

Özet

DEHB yorgunluk yapıyor, ama belirti olarak değil, bedel olarak. Aynı sonucu almak için harcanan fazladan çaba, sürekli çalışan telafi sistemleri ve bozuk uyku bir araya geliyor.

Yorgunluk ağır ve kalıcıysa, DEHB'ye bağlamadan önce başka sebepleri elemek gerekiyor.

Bunun uzun vadeli hâlini DEHB'de tükenmişlik yazısında ele aldım.