DEHB ve toplumsal dışlanma: orta yaşta ruhsal sıkıntı

DEHB'nin yetişkinlikteki ruh sağlığı sonuçlarını konuşurken genellikle şu cümleyi duyarız: "DEHB'li insanlarda depresyon ve kaygı daha sık." Doğru, ama bu cümle nedenini söylemiyor. Bu bazen sorunun doğrudan DEHB'nin kendisinden geldiği gibi okunuyor. İngiltere'den gelen bir kohort çalışması başka bir pencere açıyor: ruhsal sıkıntının bir kısmı, DEHB'li insanların hayatın farklı alanlarında dışarıda bırakılmasından geliyor olabilir mi?

Çalışma kimden, nereden geliyor

Bu yazı, Nature Mental Health dergisinde açık erişimle yayımlanan makalenin Türkçe özetidir. Makale Creative Commons Atıf 4.0 (CC BY 4.0) lisansıyla yayımlandı; bulgular makalenin yazarlarına aittir, buradaki anlatım ve değerlendirme bana aittir.

Makalenin ilk yazarı Amber John. Yirmi bir yazarlı bir çalışma: Elizabeth O'Nions, Lucy Corrigan, Joanne Cotton, Warren James Donnellan, Danielle Nimmons ve diğerleri. Makale 2026 martında yayımlandı, derginin 4. cildinin 4. sayısında yer alıyor. Veri, 1970 Britanya Kohort Çalışması'ndan geliyor. Bu, aynı insanların yıllar içinde tekrar tekrar ölçüldüğü ileriye dönük uzunlamasına bir kohort çalışması. Doğumda 17.196 kişi var.

Bir not: bu yazıyı makalenin tam metnine değil, yazarların yazdığı özete dayanarak hazırladım. Buradaki her sayı o özetten geliyor.

Nasıl yapıldı

Çalışmanın hem iyi hem zor yanı, DEHB'nin tanı olarak değil özellik olarak ölçülmesi. Çocuklukta, on yaşında, 14 maddelik geçerliği gösterilmiş bir ölçekle "DEHB özelliklerine" bakılmış. Özet ölçeği kimin doldurduğunu söylemiyor. Yüksek DEHB özelliği olarak sayılan grubun eşiğini özet yazmıyor. Parantez içinde verilen yüzde 5,05 sayısını ben bu grubun örneklemdeki payı olarak okuyorum, yani yaklaşık yirmide biri. Özet bunu açıkça yazmıyor, o yüzden bu bir okuma, bilgi değil.

Psikolojik sıkıntı yetişkinlikte beş ayrı zamanda, 26 ile 46 yaş arasında ölçülmüş. Kullanılan ölçek Malaise Envanteri, yani psikolojik sıkıntıyı ölçen bir ölçek. Toplumsal dışlanma ise yalnızca bir kez, 34 yaşında ölçülmüş ve beş alanı kapsıyor: sağlık, ilişkiler, siyaset, ekonomi ve hizmetler. Özet bu alanların nasıl tanımlandığını açmıyor. Adlarından anlaşıldığı kadarıyla bu alanlarda dışarıda kalma, yani sağlık hizmetlerine, insan ilişkilerine, siyasi katılıma, ekonomik imkanlara ve kamusal hizmetlere erişememe söz konusu.

Ne bulundu

Birinci soruya cevap açık. Çocuklukta daha yüksek DEHB özellikleri, yetişkinlik boyunca daha yüksek sıkıntıyla ve daha yüksek sıkıntı yörüngelerinde bulunmakla ilişkili çıkmış. "Yörünge" kelimesi şunu anlatıyor: beş ölçümün tek tek değil, zaman içindeki seyrine bakılmış ve insanlar benzer seyri izleyenlere göre gruplanmış. Yüksek DEHB özelliği olanlar, daha yüksek sıkıntılı gruplarda daha çok yer almış.

Orta yaştaki fark da sayıyla verilmiş. Cinsiyet, etnik köken ve çocukluk sosyal sınıfı hesaba katıldığında, klinik açıdan anlamlı düzeyde sıkıntı olasılığı yüksek DEHB özelliği olanlarda yaklaşık yüzde 27, olmayanlarda yaklaşık yüzde 18 olarak tahmin edilmiş. Fark yaklaşık dokuz yüzde puanı. Ters taraftan da okunabilir: yüksek DEHB özelliği olanların yaklaşık yüzde 73'ü orta yaşta klinik düzeyde sıkıntı yaşamıyor. Fark küçümsenecek gibi değil, ama "DEHB'li biri orta yaşta sıkıntı yaşar" cümlesi bu sayıyla örtüşmüyor.

Dışlanmanın rolü: aracı yol ne demek

İkinci soru daha ilginç. Dışlanma, DEHB özellikleri ile orta yaş sıkıntısı arasında bir "aracı yol" mu? Aracı yol, bir etkinin başka bir değişken üzerinden aktığı anlamına gelir. Mantık şu: çocuklukta yüksek DEHB özelliği, 34 yaşında bir alanda daha fazla dışlanmaya, o da orta yaşta daha fazla sıkıntıya bağlanıyor. İlişki tamamen o yoldan geçmiyor, bir kısmı geçiyor. Özetteki ifade tam olarak bu: sıkıntı "kısmen" toplumsal dışlanmayla açıklanıyor.

Dört alanda aracı yol bulunmuş: sağlık, ilişkisel, ekonomik ve hizmetlerle ilgili dışlanma. Siyasi dışlanmada bulunmamış. Siyasi alanın neden farklı çıktığını özet açıklamıyor, ben de tahmin yürütmeyeceğim. Ama bu ayrım bence bulguyu daha inandırıcı kılıyor: tüm alanlarda aynı sonuç çıksaydı "dışlanma" ölçeği başka bir şeyi, örneğin genel olarak kötü giden bir hayatı ölçüyor olabilir diye şüphelenirdim. Alanların ayrışması, ölçülen şeyin tek bir torba olmadığını düşündürüyor. Bu da benim yorumum.

Yazarlar özetin sonunda, DEHB'li insanların yaşadığı dışlanmanın uzun vadeli olumsuz ruh sağlığı sonuçlarının bir belirleyicisi olabileceğini söylüyor ve hayat boyu yapısal ve ilişkisel engellerin ele alınmasını iyi oluşun önemli bir adımı olarak görüyor.

Bu bulgu benim için ne ifade ediyor

Çalışmanın ölçtüğü yaş aralığı 26 ile 46 arası. Ben 29 yaşındayım, yani izlenen dönemin içindeyim. Bu yüzden bulguyu uzak bir istatistik olarak değil, bu dönemin nasıl okunabileceği olarak ciddiye alıyorum.

Bence bulgunun en işe yarar kısmı, sıkıntıyı kişiye ait bir kusur olmaktan çıkarıp bağlama oturtması. Kaygılı ya da çökkün hisseden bir DEHB'li, bunun sebebini çoğu zaman önce kendinde arıyor: yeterince çabalamıyorum, toparlanamıyorum. Çalışma, bu sıkıntının bir kısmının işte, ilişkilerde, para konularında, sağlık hizmetlerine ulaşmada ve hizmetlerde yaşanan dışarıda kalmayla ilgili olabileceğini söylüyor. Bu, tek tek kişilere "sorun sende değil" demek değil. Ama sıkıntının yalnızca kişinin içinden gelmediği ihtimalini masaya koyuyor.

Hangi alanlarda ne yapılabileceği ayrı konu, çalışma bunu sınamıyor. Sitede yakın konularda yazılar var: damgalanma, iş hayatında DEHB ve düzenlemeler ve DEHB ve ilişkiler. Ruhsal sıkıntının kendisi için DEHB ve depresyon ve DEHB'de tükenmişlik yazılarına bakabilirsin.

Çalışma neyi söylemiyor

Gözlemsel bir çalışma, nedensellik kanıtlamaz. Aracı yol analizi, istatistiksel bir ilişki zinciri kuruyor, bunun gerçek hayattaki nedensel zincir olduğunu göstermiyor. Dışlanma ile sıkıntı birbirini her iki yönde de besliyor olabilir: sıkıntılı biri daha kolay dışarıda kalabilir. Zamanlama da pek temiz değil gibi görünüyor: dışlanma 34 yaşında bir kez ölçülmüş, sıkıntı ise 26 yaştan başlayıp 46'ya kadar beş kez. Bunu özetten çıkardığım bir gözlem olarak yazıyorum, tam metinde ayrıntılar farklı olabilir.

DEHB tanısı değil özellik ölçülmüş. Yüksek özellik taşıyanların hepsi klinik olarak DEHB'li değil, ve DEHB tanılı ama ölçekte düşük çıkan kişiler olabilir. Bu da sonuçları klinik gruba doğrudan taşımayı zorlaştırıyor.

Kuşak ve ülke sınırı var. İzlenenler 1970'te doğan Britanyalılar; ölçüm on yaşta, yani 1980 civarında yapıldı. O dönemde DEHB'ye bakış ve okuldaki, işteki koşullar büyük olasılıkla bugünkünden farklıydı. Bugünün gençlerinde ya da başka bir ülkede aynı sayıları görmek garanti değil.

Hesaba katılan etkenler özette cinsiyet, etnik köken ve çocukluk sosyal sınıfı ile sınırlı. Özet başka etkenlerin, örneğin eşlik eden tanıların ya da aile koşullarının hesaba katılıp katılmadığını söylemiyor.

Ve yine ortalama bireyi anlatmaz. Yüzde 27 ile yüzde 18 grup düzeyindeki tahminler. Bir kişinin kendi hayatının nasıl gideceğini söylemiyorlar.

Bana kalan

Bu çalışmanın bende bıraktığı asıl şey, DEHB ile ruh sağlığı arasındaki bağın "doğuştan gelen bir kaderden" ibaret olmadığı. Yüzde 27 ile yüzde 18 arasındaki fark, DEHB'nin yetişkinlik sıkıntısıyla ilişkili olduğunu söylüyor, ama o farkın bir kısmının hayatın düzenlenme biçimiyle, yani dışlanmayla açıklanabilmesi bence daha önemli.

Bunu söylerken sorumluluğu sadece bireyden alıp topluma yıkmak da istemiyorum. Bence kişinin kendi tarafında yapabilecekleri de var: destek aramak, ilişkilerini korumak. Ama bu çalışma, bireysel çabanın yanında yapısal engellerin de gerçek bir ağırlığı olduğunu gösteren sağlam bir ek kanıt. Toparlanmakta zorlanan bir DEHB'li için bunun bir kısmının bağlamla ilgili olabileceğini bilmek, bence yük eklemiyor, tersine hafifletiyor.