DEHB'de beyin sisi nedir?

Bazı sabahlar uyanıyorum ve kafamın içi pamukla dolu gibi oluyor. Cümlelerim yarım kalıyor, bildiğim bir kelimeyi bulamıyorum, “kahvaltıda ne yesem” sorusu bile ağır geliyor.

O günlerde beni en çok yoran şey sisin kendisi değil, sisin içinde normal bir gün geçirmeye çalışmak. Çünkü takvim aynı takvim, teslim tarihi aynı teslim tarihi.

Gündelik dilde buna beyin sisi deniyor. Bu yazıda hem ne olduğunu hem de ne olmadığını ayırmak istiyorum, çünkü bu ikisi karışınca gerçekten tedavi edilebilir bir şey gözden kaçabiliyor.

Önce bir kayıt düşeyim

Beyin sisi tıbbi bir tanı değil. Tanı kitaplarında böyle bir başlık yok, ölçütü yok, testi yok.

Bir tarif. Tarif ettiği şey gerçek ve yaşayan kişi için oldukça somut, ama tek bir sebebi yok. Bu yüzden “bende beyin sisi var” cümlesi bir açıklama olarak yetmiyor. Baş ağrısı gibi düşünmek işe yarıyor: baş ağrısı da gerçek, ama “başım ağrıyor” cümlesi neden ağrıdığını söylemiyor.

Ben uzun süre bu cümleyi bir açıklama sandım. “DEHB'liyim, bu günler böyle olur” deyip geçtim. Şimdi kendime şunu soruyorum: bu sis bugün nereden geldi?

DEHB'de neden bu kadar sık anlatılıyor

Uyku. En yaygın sebep. Kooij ve Bijlenga'nın (2013) derlemesi, yetişkin DEHB'de gecikmiş uyku fazının sık görüldüğünü gösteriyor. Kronik uyku açığının en tipik belirtisi tam olarak bu bulanıklık. Gece geç yatmanın nedenlerini neden geç yatıyoruz yazısında ayrıca anlattım; sisli günlerimin çoğunun aslında bir önceki gece belirlendiğini fark etmem uzun sürdü.

Aşırı yüklenme. Uzun bir toplantı, kalabalık bir ortam ya da art arda bölünmelerin ardından gelen bir tür kapanma hali. Zihin kapasitesini doldurunca kendini kapatıyor. Duyusal aşırı yüklenme yazısında bunu ayrıntılı anlattım.

Tükenme. Uzun süre kapasitenin üstünde çalışmanın sonucu. Bu sis tek günlük olmuyor, haftalarca sürüyor ve dinlenmekle hemen geçmiyor. DEHB'de tükenmişlik yazısı bu tabloyu anlatıyor.

Duygusal yorgunluk. Ağır bir duygu dalgasından sonra gelen boşluk. Zor bir konuşmanın ertesi günü zihnin boş çalışması bende çok tanıdık.

Hiperodak sonrası çöküş. Bir işe saatlerce daldıktan sonra gelen bulanıklık. Ara vermeden, yemeden, kalkmadan geçen dört saatin faturası genelde ertesi sabah geliyor.

İlaç etkisinin bitişi. Uyarıcı ilaç kullanan kişiler, etkinin bittiği saatlerde geçici bir bulanıklık tarif edebiliyor. Sözlükte geri tepme başlığı altında. İlaç kararı ve saat düzeni hekimle konuşulacak konular.

Beyin sisi çoğu zaman bir belirti değil, bir fatura. Bir şeyin bedeli olarak geliyor ve neyin bedeli olduğunu bulmak, sisin kendisiyle uğraşmaktan daha çok işe yarıyor.

Ne zaman başka bir sebep aranmalı

Bu, yazının en önemli bölümü ve atlanmasını istemediğim yer.

Beyin sisi kalıcıysa, ağırsa ya da son dönemde belirgin biçimde arttıysa, DEHB'ye bağlamadan önce şunların araştırılması gerekiyor:

• Tiroit işlev bozukluğu
• Demir eksikliği ve B12 eksikliği
• Uyku apnesi (özellikle horlama ve gün içi uykululuk varsa)
• Depresyon
• Bazı ilaçların yan etkileri
• Hormonal dönemler, adet döngüsü ve hormonlar yazısında ayrıca ele aldım

Instanes ve arkadaşlarının (2018) sistematik derlemesi, yetişkin DEHB ile bazı bedensel sağlık sorunları arasında birliktelik bildiriyor. Katzman ve arkadaşları (2017) ise eşlik eden tabloların istisna değil kural olduğunu vurguluyor.

Buradan çıkardığım şu: “bende DEHB var, o yüzden böyleyim” cevabı rahatlatıcı ama riskli. Yukarıdaki listenin büyük kısmı bir hekim görüşmesi ve birkaç kan testiyle elenebiliyor. Tanı ve tedavi kararı hekimin işi; benim işim doğru soruyla gitmek.

Sisli günde ne yapıyorum

Bu günlerde kendimi zorlamanın işe yaramadığını epey deneyerek öğrendim. Zorlamak akşama yalnızca suçluluk bırakıyor.

Kararı erteliyorum. Sisli bir günde iyi karar veremiyorum. Fiyat vermek, önemli bir mesaja cevap yazmak, bir işi kabul etmek; bunları ertesi güne bırakıyorum.

Listeye bakıyorum, hafızaya değil. Zaten zayıf olan çalışma belleği o gün iyice yetmiyor. Yazılı olan her şey o gün daha değerli oluyor.

Tek iş seçiyorum. Üç işe başlayıp hiçbirini bitirememek yerine tek bir küçük iş. Bitmiş küçük bir iş, yarım kalmış büyük bir işten çok daha iyi hissettiriyor.

Bedeni hareket ettiriyorum. Kısa bir yürüyüş, dışarı çıkmak, su içmek, bir şeyler yemek. O günlerde en çok en basit şeyler işe yarıyor.

Beklentiyi indiriyorum. Bu benim için en zor olanı. Sisli bir günde normal bir günün işini çıkarmaya çalışmak, günü kurtarmıyor; ertesi günü de yiyor.

Sebebini not ediyorum. Dün ne oldu: az mı uyudum, kalabalık mıydı, zor bir konuşma mı vardı, uzun bir odaklanma mı geçti?

Sis mi, her zamanki dağınıklık mı

Bu ikisini ayırmak bana epey zaman kazandırdı.

Her zamanki dikkatsizliğimde zihnim hızlı çalışıyor, sadece bir yerde durmuyor. Fikir çok, atlama çok, sıçrama çok. Sisli günde ise tam tersi oluyor: zihin yavaşlıyor, fikir gelmiyor, bir cümleyi kurmak için beklemem gerekiyor.

Ayrım pratikte işe yarıyor. Dağınık bir günde ortamı sadeleştirmek ve dış hatırlatıcıları çoğaltmak yardım ediyor. Sisli günde aynı hamleler hiçbir şey değiştirmiyor; orada asıl iş dinlenmek ve sebebi bulmak. Aynı reçeteyi iki farklı duruma uygularsan ikisinde de başarısız oluyorsun ve bunu kendine yazıyorsun.

Deseni bulmak

Bir ay boyunca basit bir kayıt tutmak, bu konuda bana en çok işe yarayan şey oldu:

• Bugün sisli miydi (evet/hayır)
• Kaç saat uyudum
• Dün ne oldu

Üç sütun yetiyor. Daha ayrıntılı bir tablo kurmaya çalışırsam iki günde bırakıyorum, o yüzden küçük tutuyorum. Birkaç hafta sonra desen görünür hale geliyor ve desen görünür olduğunda önlem alınabiliyor: sisin gelmesini bekleyip şaşırmak yerine, sisli günü tetikleyen şeyin ertesi gününü boş bırakmak gibi.

Kendi kaydımdan çıkan en net şey şuydu: sisin sebebi çoğu zaman o gün değil, önceki iki gün. Yorgunluk meselesinin genel tablosunu ayrı bir yazıda anlattım.

Aklımda tuttuğum şey

Beyin sisi bir tanı değil, bir tarif. DEHB'de sık görülüyor ama çoğu zaman DEHB'nin kendisinden gelmiyor; uykusuzluktan, yüklenmeden ve tükenmeden geliyor.

Kalıcı ve ağırsa, elenmesi kolay ve tedavisi mümkün başka sebepler var. Onlara bakmadan geçmemeli. Yıllarca “ben böyleyim” diye açıkladığım şeylerin bir kısmının açıklaması başkaymış; bunu öğrendikten sonra kendime biraz daha merakla bakmaya başladım.