DEHB ve depresyon: hangisi hangisini besliyor

Yıllarca "daha çok çalışsan yaparsın" cümlesini duyup daha çok çalışan ve yine yapamayan biri, bir noktada başka bir sonuca varıyor: demek ki bende bir sorun var.

Bu cümle uzun süre tekrarlandığında adı depresyon oluyor.

Sayılar ne diyor

DEHB'li yetişkinlerde duygudurum bozukluklarının genel nüfusa göre daha sık görüldüğü, geniş toplum örneklemlerinde tekrar tekrar gösterilmiş bir bulgu (Kessler ve ark., 2006). Katzman ve arkadaşları (2017), yetişkin DEHB kliniklerinde eşlik eden tablonun bulunmamasının istisna olduğunu belirtiyor.

Yani depresyon burada bir yan hikâye olarak durmuyor. Tablonun ortasında.

İki farklı yol

Doğrudan yol. DEHB ve depresyon ortak biyolojik zemini paylaşabiliyor. Aile çalışmaları ikisinin bir arada kümelendiğine işaret ediyor. Bu durumda depresyon DEHB'nin sonucu olmadan, kendi başına duruyor.

Dolaylı yol. Bu yol daha görünür. Yıllarca:

• yetişememek
• söz verip tutamamak
• kapasitesinin altında sonuç almak
• sürekli düzeltilmek

Bunların toplamı bir öz değer aşınması yaratıyor. Buna öğrenilmiş çaresizlik deniyor: yeterince denedikten ve yeterince başarısız olduktan sonra denemenin kendisi anlamsız gelmeye başlıyor.

Araya bir de zehirli utanç giriyor. Utanç yaptığın bir şeyle ilgili olmaktan çıkıp kim olduğunla ilgili hâle geldiğinde, çıkışı zor bir yere dönüşüyor.

Depresyon bazen bir hastalık olarak geliyor, bazen de uzun süre görülmemiş birinin vardığı makul bir sonuç olarak. İkisi de tedaviyi hak ediyor.

Nasıl ayrılıyor

Kesin ayrımı bir uzman yapıyor. Ama tabloyu anlamaya yarayan birkaç işaret var:

• Süre. DEHB'de kötü hissetme genelde bir olaya bağlanabiliyor ve saatler içinde değişebiliyor. Depresyonda düşüş günlerce, haftalarca sürüyor ve olaydan bağımsız.
• Keyif alma. DEHB'de ilgi duyduğun bir şey ortaya çıktığında canlanma oluyor. Depresyonda eskiden keyif veren şey de keyif vermiyor.
• İçerik. DEHB'ye bağlı çöküntünün içeriği genelde somut: bugün şunu yine yapamadım. Depresyonda içerik daha yaygın ve geleceğe yayılmış oluyor.
• Başlangıç. DEHB belirtileri çocuklukta da var. Depresyon çoğu zaman belli bir dönemde başlıyor.

Bu işaretler yön veriyor, karar vermiyor. Ayırıcı tanı için gelişimsel öykünün baştan alınması gerekiyor.

Tedavi sırası

Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019), eşlik eden tablolarda o an en çok işlev kaybına yol açan sorunun önce ele alınmasını öneriyor.

Pratikte bu şu anlama geliyor: ağır bir depresyon varken DEHB'nin ayrıntılı değerlendirmesi güvenilir sonuç vermiyor, çünkü depresyon zaten dikkat ve motivasyonu bozuyor. Önce depresyon bir miktar geriliyor, sonra altta ne kaldığına bakılıyor.

Tersi de oluyor: DEHB tedavi edildiğinde günlük işleyiş düzeldiği için depresyon belirtilerinin hafiflediğini bildiren hastalar var. Hangi sıranın izleneceği hekimin, senin öykünle birlikte vereceği bir karar.

Gündelik tarafta ne yardımcı oluyor

Ölçüyü küçült. Kötü bir dönemde normal hedefler ceza üretmeye başlıyor. O dönemde "yeterince iyi" gerçek bir strateji, tembellik olarak değil. Sözlükte yeterince iyi başlığında.

Hareketi tamamen bırakma. Kısa ve düzenli hareketin hem duygudurum hem DEHB belirtileri üzerinde olumlu etkisi bildiriliyor. Ayrıntısı DEHB ve hareket yazısında.

Yalnız kalma. İzolasyon depresyonu besliyor, DEHB ise iletişimi zorlaştırdığı için izolasyonu kolaylaştırıyor. Tek bir kişiyle düzenli temas, bu döngüyü bozan en küçük müdahale.

İç sesi fark et. Kendine söylediğin cümleleri bir başkasına söyler miydin sorusu, öz eleştiri döngüsünü görünür kılıyor.

Özet

DEHB ve depresyon iç içe geçtiğinde ikisini de görmek gerekiyor. Yalnızca birini ele almak, diğerini besleyen kaynağı yerinde bırakıyor.

Tükenmişlikle karışan tarafını DEHB'de tükenmişlik yazısında ele aldım.