DEHB'de öfke patlamaları: neden oluyor, ne yapılır

Bir dolap kapağı kapanmıyor. Bir mesaj yanlış anlaşılıyor. Trafikte biri önüne kırıyor. Ve bir anda, olayın büyüklüğüyle hiç orantılı olmayan bir öfke yükseliyor.

Birkaç dakika sonra öfke geldiği hızla gidiyor. Geriye söylenmiş sözler, şaşırmış bir yüz ve tanıdık bir pişmanlık kalıyor.

Bu örüntü, DEHB ile yaşayan pek çok insanın ve yakınlarının anlattığı bir deneyim.

Öfke DEHB'nin bir parçası mı

Öfke patlamaları DEHB'nin resmî tanı ölçütleri arasında yer almıyor. Ama DEHB'li bireylerde duygusal zorlukların çok yaygın olduğu uzun süredir biliniyor.

Faraone ve arkadaşlarının (2019) klinik değerlendirmesi, DEHB'de iki kavramın öne çıktığını vurguluyor:

• Duygusal dürtüsellik: Bir duygunun, özellikle öfke ve hayal kırıklığının, çok hızlı ve yoğun biçimde yükselmesi.
• Yetersiz duygusal öz düzenleme: Yükselen duyguyu yatıştırmakta, ondan dikkati çekmekte ve davranışı kontrol etmekte zorlanmak.

Aynı değerlendirme, bu duygusal belirtilerin klinik olarak anlamlı işlev kaybına yol açtığını ve DEHB'nin temel özelliklerinden biri olarak düşünülmesi için güçlü bir kuramsal zemin bulunduğunu belirtiyor.

Yetişkin DEHB'de duygu düzenleme güçlüğünün belirgin biçimde daha yaygın olduğu meta analizle de gösterilmiş durumda (Beheshti ve ark., 2020). Shaw ve arkadaşlarının (2014) derlemesi de duygu düzenleme güçlüğünün DEHB'de merkezî bir yer tutabileceğini tartışıyor.

Öfke neden bu kadar hızlı ve yoğun geliyor

Fren geç devreye giriyor

DEHB'de davranışı durdurma, yani ketleme güçlüğü, duygusal tepkilere de yansıyor. Bir duygu yükseldiğinde "dur, bekle, bir düşün" diyen mekanizma geç çalışıyor. Tepki, kontrol devreye girmeden dışarı çıkıyor.

Duygu hızla tepe noktasına çıkıyor

Öfke DEHB'de çoğu zaman sıfırdan ona çok kısa sürede çıkıyor. Arada fark edilecek, müdahale edilecek bir ara basamak kalmıyor gibi hissediliyor. Sözlükte duygusal taşkınlık ve kısa fitil.

Hayal kırıklığına tahammül düşük

İşler planlandığı gibi gitmediğinde, bir engelle karşılaşıldığında ya da beklemek gerektiğinde oluşan gerilim DEHB'de daha zor taşınabiliyor. Sözlükte hüsran toleransı.

Küçük şeyler birikiyor

Çoğu öfke patlaması tek bir olaydan değil, gün boyu biriken küçük hayal kırıklıklarından geliyor. Kaybolan anahtar, geç kalınan randevu, kesilen konsantrasyon, gürültü. Son damla genelde küçük; kabın kendisi dolu.

Patlamayı başlatan şey çoğu zaman son küçük olay. Ama patlamanın enerjisi bütün günden geliyor.

Eşiği düşüren şeyler

Öfke eşiğinin ne zaman düştüğünü bilmek, en pratik bilgilerden biri. DEHB'de öfkeyi en çok şunlar kolaylaştırıyor:

• Yorgunluk ve uykusuzluk. Uyku bozuldukça duygu düzenleme belirgin biçimde zorlaşıyor. Ayrıntısı DEHB ve uyku yazısında.
• Açlık. Öğün atlamak ya da uzun süre yemek yememek.
• Aşırı uyaran. Gürültü, kalabalık, aynı anda birden fazla talep. Ayrıntısı DEHB'de duyusal aşırı yüklenme yazısında.
• Kesintiye uğramak. Özellikle yoğun odaklanma sırasında bölünmek.
• Zaman baskısı. Geç kalmak, yetiştirememek.
• Reddedilme ya da eleştirilme hissi. Bir eleştiri, olduğundan daha büyük bir tehdit gibi yaşanabiliyor. Ayrıntısı disforik reddedilme duyarlılığı yazısında.

Sonrası: pişmanlık ve utanç

DEHB'deki öfkenin en ağır tarafı çoğu zaman patlamadan sonra geliyor.

Öfke hızla sönüyor ve kişi söylediklerinin, yaptıklarının farkına varıyor. Pişmanlık, utanç ve kendini suçlama geliyor. Bu tekrar ettikçe "ben kötü biriyim" gibi bir kimlik cümlesine dönüşebiliyor.

Yakınlar açısından ise öfkenin hızlı sönmesi kafa karıştırıcı olabiliyor: birkaç dakika önce bağıran kişi şimdi hiçbir şey olmamış gibi davranıyor. Bu, ilişkilerde ciddi gerginliğe yol açabiliyor.

Utancın döngüyü nasıl beslediği DEHB'de utanç ve öz şefkat yazısında.

Neler işe yarıyor

Öfkeyi tamamen bastırmaya çalışmak genelde işe yaramıyor; bastırılan duygu başka yerden çıkıyor. Daha etkili olan, öfkeyle davranış arasına mesafe koymak.

Erken işaretleri tanı. Öfke tepe noktasına çıkmadan önce beden genelde haber veriyor: çene sıkılıyor, yüz ısınıyor, nefes hızlanıyor, sesin tonu değişiyor. Bu işaretleri tanımak, müdahale için zaman kazandırıyor.

Ortamdan çık. İşaretler geldiğinde birkaç dakikalığına ortamı terk etmek. "Bir dakika dışarı çıkıyorum, sonra konuşalım" demek zaman kazandırıyor; tartışma kaldığı yerden daha sakin sürebiliyor. Bunu yakınlarla önceden konuşmak işi kolaylaştırıyor.

Bedeni önce yatıştır. Öfke yükseldiğinde mantıkla ikna etmeye çalışmak çoğu zaman işe yaramıyor. Önce beden: uzun ve yavaş nefes verme, soğuk su, kısa bir yürüyüş.

Taslak kuralı. Öfkeliyken mesaj, e-posta ya da yorum göndermemek. Taslakta bırakıp sonra tekrar okumak.

Birikimi azalt. Gün boyu biriken küçük gerilimleri fark etmek ve boşaltmak. Yoğun bir günün ortasında kısa molalar, akşam için sessiz bir zaman.

Eşiği yüksek tut. Uyku, düzenli öğünler ve düzenli hareket, öfke eşiğini yükselten en temel şeyler. Sözlükte sıkıntıya dayanma.

Sonrasında onar. Patlama olduysa, sakinleştikten sonra özür dilemek ve ne olduğunu konuşmak. Bunu kendini cezalandırmadan yapmak önemli. Amaç ilişkiyi onarmak.

Destek almak

Psikoterapi. Bilişsel davranışçı terapi duygu düzenleme becerileri üzerinde çalışabiliyor. Safren ve arkadaşlarının (2010) randomize kontrollü çalışması, ilaç kullanmasına rağmen belirtileri süren DEHB'li yetişkinlerde bilişsel davranışçı terapinin belirtileri anlamlı biçimde azalttığını gösteriyor. Diyalektik davranış terapisi kaynaklı beceriler de duygu düzenlemede kullanılıyor. Ayrıntısı DEHB'de bilişsel davranışçı terapi yazısında.

İlaç tedavisi. DEHB tedavisinin bazı kişilerde duygusal belirtileri de hafifletebildiği bildiriliyor. Karar ve seçim hekimin; çerçevesi DEHB ilaç tedavisi yazısında.

Başka tabloları değerlendirmek. Öfke ve sinirlilik depresyon, kaygı, bipolar bozukluk ve travma sonrası tablolarda da görülüyor. Öfke örüntüsü yeni başladıysa ya da çok ağırsa, başka olasılıkların da değerlendirilmesi gerekiyor.

Özet

DEHB'de öfke patlamaları çoğu zaman ani, orantısız, hızla sönen ve ardından pişmanlık bırakan bir örüntü izliyor. Bunun arkasında duygusal dürtüsellik ve duygu düzenleme güçlüğü var.

Yorgunluk, açlık, aşırı uyaran ve biriken küçük hayal kırıklıkları eşiği düşürüyor. İşe yarayan yaklaşım, öfkeyi bastırmak yerine erken işaretleri tanımak, patlamadan önce araya mesafe koymak ve sonrasında kendini cezalandırmadan ilişkiyi onarmak.