Kadınlarda DEHB: tanı neden gecikiyor, hormonların rolü

Tanı almadan önce DEHB tarifini defalarca okudum ve her seferinde aynı sonuca vardım: bu ben değilim. Sınıfın arkasında zıplamıyordum, kimseyi rahatsız etmiyordum, notlarım kötü değildi.

Tanıyı aldıktan sonra aynı tarifi bir daha okudum. Bu sefer şunu sordum: bu tarif kime bakılarak yazılmış?

Cevabı, tanımın kendisinden çok tanımın tarihinde. Uzun süre DEHB “yerinde duramayan erkek çocuk” olarak çalışıldı. O tarif hala zihinlerde ve tanıyı geciktiren en büyük sebeplerden biri.

Sayılar ne diyor

Klinik örneklemlerde erkek/kız oranı bir dönem çok yüksekti. Toplum örneklemlerinde ise fark belirgin biçimde daralıyor (Quinn ve Madhoo, 2014).

Aradaki boşluğu açıklayan şey kızların daha az DEHB'li olması değil. Kliniğe daha az götürülmeleri.

Sebep basit: sınıfın arkasında zıplayan çocuk göze batıyor, camdan dışarı bakan çocuk kimseyi rahatsız etmiyor. Yönlendirme rahatsızlık üzerinden yapılıyor. Sözlükte bunun adı kadınlarda gözden kaçma.

Tablo neden farklı görünüyor

Dikkatsiz tür baskın. Hareketlilik dışa değil içe dönüyor: içsel huzursuzluk, zihin gezinmesi, dalgınlık. Hiçbiri dışarıdan görünmüyor. Bu tabloyu dikkatsiz tip DEHB yazısında ayrıntılı yazdım.

Maskeleme daha erken ve daha iyi öğreniliyor. Kız çocuklarından düzenli, uyumlu ve sessiz olmaları bekleniyor. Maskeleme bu beklentiye verilen cevap ve zamanla otomatikleşiyor. Ayrıntısı maskeleme yazısında.

Belirtiler kaygı ve depresyon olarak okunuyor. Kadınlar kliniğe genelde DEHB şüphesiyle değil, kaygı ya da depresyon şikayetiyle gidiyor. Eşlik eden durum tedavi ediliyor, altındaki tablo görülmüyor (Ginsberg ve ark., 2014).

Zeka ve başarı gizliyor. İyi not alan, işini yetiştiren kişide sorun aranmıyor. Telafinin maliyeti kimseye görünmüyor.

Tanının gecikmesi belirtilerin hafif olduğu anlamına gelmiyor. Görünmediği anlamına geliyor.

Maskelemenin faturası nereye yazılıyor

Bu kısmı kendi üzerimden yazmak istiyorum, çünkü sayıların anlatmadığı yer burası.

Maskeleme bir beceri. Öğreniliyor, geliştiriliyor ve gerçekten işe yarıyor. Ödevini son gece yapıyorsun ama yapıyorsun; dağınıklığını kimseye göstermiyorsun; toplantıda anlamadığın yeri sonra tek başına telafi ediyorsun. Dışarıdan bakan kimse bir sorun görmüyor.

Görmediği için de yardım gelmiyor. Gelmeyince telafi büyüyor, telafi büyüdükçe yorgunluk artıyor ve yorgunluk kendi başına bir şikayete dönüşüyor. Kliniğe gidildiğinde anlatılan şey artık dikkatle ilgili olmuyor; tükenmişlikle ilgili oluyor.

Bende bu şöyleydi: yıllarca “iyi idare ediyorum” cümlesini kullandım ve o cümlenin içindeki “idare” kelimesinin ne kadar çalıştığını kimseye söylemedim. Kendime de söylemedim.

Yaşam boyunca değişiyor

Franke ve arkadaşlarının gelişimsel derlemesi, DEHB'nin sabit bir tablo olmadığını gösteriyor: belirtilerin görünümü yaşla ve yaşam koşullarıyla değişiyor (Franke ve ark., 2018).

Kadınlarda kırılma noktaları genelde geçiş dönemleri oluyor: üniversite, ilk iş, ev kurmak, doğum, çocukların okula başlaması, menopoz. Ortak nokta, dışarıdan gelen yapının değişmesi ve sorumluluğun artması.

Bu yüzden “eskiden böyle değildim” cümlesi çoğu zaman belirtilerin arttığını anlatmıyor; iskeletin kalktığını anlatıyor. Okulda ders programı, teslim tarihleri ve seni kovalayan biri vardı. Sonra bunların hiçbiri kalmıyor.

Hormonların rolü

Bu alan görece yeni ve araştırma sürüyor, o yüzden kesin konuşmamak gerekiyor. Ama klinikte giderek daha çok konuşulan bir gözlem var: östrojen düzeyi düştüğünde DEHB belirtileri belirginleşebiliyor.

Pratik karşılıkları:

• Adet döngüsü. Bazı kadınlar döngünün ikinci yarısında dikkat, bellek ve duygu düzenlemede belirgin zorlanma bildiriyor. Bu tarafı DEHB, hormonlar ve adet döngüsü yazısında ayrıca ele aldım.
• Doğum sonrası. Uyku kaybı, sorumluluk artışı ve hormonal değişim aynı anda geliyor.
• Perimenopoz ve menopoz. Bu dönemde ilk kez tanı alan kadın sayısı az değil. Belirtiler “yaşlanıyorum” diye yorumlanabiliyor; elli yaş sonrası tabloyu 50 yaşından sonra DEHB yazısında yazdım.

DEHB tanısı olan 209 kadınla yapılan bir çalışmada, adet öncesi disforik bozukluk belirtileri ve ilk doğum sonrası depresyon belirtileri genel nüfusa göre yüksek bulundu (Dorani ve ark., 2021). Bu çalışmanın sınırlarını da söylemek gerekiyor: bir kliniğe başvurmuş kadınlarla yapıldı, karşılaştırma grubu yoktu ve ölçümler kişinin kendi bildirimine dayanıyordu. Yani bir ilişkiye işaret ediyor, bir neden-sonuç zinciri kurmuyor.

Young ve arkadaşlarının uzlaşı bildirisi de kadınlarda DEHB'nin yaşam boyu bir bakışla ele alınması gerektiğini vurguluyor ve bu dönemleri özellikle işaret ediyor (Young ve ark., 2020).

Sık karşılaştığım üç itiraz

“Ama ben başarılıyım.” Başarı DEHB'yi dışlamıyor. Yetişkinlerde eksik tanıyı inceleyen derlemeler, yüksek bilişsel kapasitenin belirtileri uzun süre telafi edebildiğini ve tanının çoğu zaman telafi çöktüğünde geldiğini not ediyor (Ginsberg ve ark., 2014). Tanı ölçütü not ortalamasına bakmıyor, işlevsellik kaybına bakıyor; kaybın nerede olduğunu aramak gerekiyor.

“Çocukken hiç sorun yoktu.” Çocuklukta belirtinin olması gerekiyor, sorun çıkarmış olması değil. Sessizce dalıp giden, ödevini evde unutan, defterini kaybeden bir çocuğun kaydı hiçbir yere tutulmuyor.

“Bu yaştan sonra ne değişecek.” Tanı geçmiş yılları geri vermiyor, bu doğru. Değiştirdiği şey açıklama: aynı davranışın adı “tembellik” olduğunda çözümü çabaya, “yürütücü işlev zorlanması” olduğunda çözümü dış yapıya gidiyor. İkincisiyle çalışmak mümkün, birincisiyle değil.

Neden önemli

Hinshaw ve arkadaşlarının DEHB'li kızları erken yetişkinliğe kadar izleyen çalışması, uzun süre tanınmamış tablolarda kendine zarar verme ve intihar girişimi riskinin yükseldiğini gösteriyor (Hinshaw ve ark., 2012).

Bunu korkutmak için yazmıyorum; tanının neden geciktirilmemesi gerektiğini göstermek için yazıyorum. Zorlandığın bir dönemdeysen Türkiye'de 112 Acil Çağrı Merkezi ve ALO 183 Sosyal Destek Hattı gün boyu açık.

Ne yapılabilir

Tanı ve ilaç kararı bir psikiyatri hekiminin işi, ama görüşmeye hazırlıklı gitmek süreci gerçekten kısaltıyor.

• Çocukluğuna dair somut bir şey bul: karne, öğretmen yorumu, seni o dönemde tanıyan birinin gözlemi.
• Belirti adı saymak yerine örnek götür: kaçırılan teslimler, yarım kalan eğitimler, ödenmeyen faturalar.
• Birkaç ay boyunca kısa bir günlük tut ve yanına döngüyle ilgili notu da ekle; örüntü varsa orada görünüyor.
• Kaygı ya da depresyon tanın varsa bunu saklama; bir dışlanma sebebi sayılmıyor, resmin parçası sayılıyor.

Başvuruyu nereden yapacağını yetişkinlikte DEHB tanısı nereden alınır yazısında anlattım.

Kendini bu tarifte buluyorsan, bir psikiyatriste görünmek abartı değil. Ben yıllarca abartı olacağını düşündüğüm için gitmedim ve o yılların bana kazandırdığı hiçbir şey olmadı.