Disforik reddedilme duyarlılığı (RSD) nedir

Bir toplantıda birinin yüzü bir saniyeliğine değişiyor. O saniyeden sonra toplantının geri kalanını duymuyorsun. Akşam eve gidiyorsun, hâlâ o yüz ifadesindesin.

Ya da bir mesaj atıyorsun, iki saat cevap gelmiyor. İki saatin sonunda geldiğin yer şu: bir şey yaptım ve o kişi benden vazgeçti.

Bu tarife DEHB topluluğunda verilen isim disforik reddedilme duyarlılığı, kısaca RSD.

Önce dürüst bir not

RSD, DSM-5'te ya da ICD-11'de yer alan bir tanı başlığı olarak geçmiyor. Klinik gözlemden doğmuş, DEHB'li yetişkinlerin kendi deneyimlerini anlatırken çok tuttuğu bir tanım.

Bu onu uydurma yapmıyor. Araştırma literatüründe aynı olgunun karşılığı var, adı farklı: DEHB'de duygu düzenleme güçlüğü. Beheshti ve arkadaşlarının (2020) meta analizi, yetişkin DEHB'de duygu düzenleme sorunlarının belirgin biçimde daha sık olduğunu ortaya koyuyor. Shaw ve arkadaşları (2014) ise bunun DEHB'nin eklentisi olmaktan çok merkezî bir parçası olabileceğini tartışıyor.

Yani hissettiğin şey gerçek ve ölçülmüş. Sadece adı henüz tanı kitabında değil.

Neye benziyor

• Şiddet. Tepki büyüklüğü olayla orantısız geliyor. Bir cümlelik geri bildirim, bir gün kapasitesini götürüyor.
• Hız. Düşünmeye vakit kalmadan geliyor. "Sakin ol" demenin yetişemediği bir hız bu.
• Bedensel. Göğüste bir basınç, midede düşme hissi. Duygudan önce beden haber veriyor.
• Yorumun kesinliği. O anda yorum bir ihtimal gibi hissedilmiyor, olmuş bitmiş bir gerçek gibi geliyor.

Sonrasında duygu ataleti devreye giriyor: duygu geldiği hızda gitmiyor, saatlerce kalıyor.

Neden bu kadar sert

İki şey üst üste biniyor.

Birincisi, duygu düzenleme DEHB'de zaten zorlanan bir alan. Duygunun kendisi farklı değil; frene basan mekanizma yavaş kalıyor.

İkincisi ve belki daha önemlisi, geçmiş. DEHB ile büyüyen çoğu insan yıllarca düzeltiliyor: dinlemiyorsun, dağınıksın, daha dikkatli olsan. Bu birikim sonunda bir beklentiye dönüşüyor. Nötr bir yüz ifadesi bile eleştiri olarak okunuyor, çünkü geçmişte çoğu zaman öyleydi.

Reddedilme duyarlılığı boşlukta oluşmuyor. Uzun süre eleştirilmiş birinin geliştirdiği bir erken uyarı sistemi.

Ne işe yarıyor

Tepkiyi yorumdan ayır. Tepki gerçek: göğsündeki basınç var. Yorum bir tahmin: "benden vazgeçti" cümlesi kanıtlanmış bir şey değil. Bu ikisini ayırmak, tepkiyi yok saymadan yorumu askıya almayı mümkün kılıyor.

Bir saat kuralı. Dalga geldiğinde hiçbir şey yazma, gönderme, konuşma. Bir saat sonra aynı cümleyi kurmak istiyorsan kur. Çoğu zaman istemiyorsun.

Bedeni önce yatıştır. Yürümek, soğuk su, uzun nefes verme. Zihni ikna etmeye çalışmak bu aşamada işe yaramıyor; beden sakinleşince zihin arkadan geliyor.

Kontrol sorusu sor. "Az önce şöyle bir şey hissettim, sende bir sorun mu var?" Basit bir soru genelde saatlerce süren senaryoyu bitiriyor.

Kalıbı yazıya dök. Aynı sahne tekrar ediyorsa yazmak işe yarıyor: ne oldu, ne düşündüm, ne kadar sürdü, sonuç ne çıktı. Birkaç kayıttan sonra tahminin isabet oranını kendin görüyorsun.

Terapi tarafında ne var

Duygu düzenlemeye özel olarak eğilen yaklaşımlar mevcut. Diyalektik davranış terapisi kaynaklı sıkıntıya dayanma becerileri, DEHB'li yetişkinlerde denenmiş yöntemler arasında. Kabul ve kararlılık terapisi ise duyguyu değiştirmeye çalışmak yerine onunla birlikte hareket etmeyi öğretiyor.

İlaç tarafında da tablo tamamen sessiz değil: DEHB tedavisi belirtileri hafiflettiğinde duygusal tepkilerin de yumuşadığını bildiren hastalar var. Bu kişiden kişiye çok değişiyor ve hekimle konuşulacak bir konu.

Özet

RSD tanı kitabında yok, ama tarif ettiği şey ölçülmüş bir gerçek. Adını bilmenin en somut faydası şu: dalga geldiğinde ona bir isim verebiliyorsun ve isim verilen şey biraz küçülüyor.

İlişkilerdeki karşılığını DEHB ve ilişkiler yazısında bulabilirsin.