50 yaşından sonra DEHB: geç fark edilen tablo

Elli beş yaşında biri, torununun DEHB değerlendirmesinde doktorun sorduğu sorulara bakarken kendi hayatını görmeye başlıyor. Yarıda kalan işler, kaçırılan randevular, bir türlü düzen tutmayan evrak, sürekli bir şeyleri kaybetmek.

Bu tür hikâyeler, orta yaş ve sonrasında DEHB tanısı alan insanlardan sık duyuluyor. Çoğu "benim zamanımda böyle bir şey yoktu" cümlesiyle başlıyor.

DEHB yaşla bitiyor mu

Kısa cevap: bir kısmında azalıyor, bir kısmında sürüyor.

Takip çalışmaları, DEHB belirtilerinin genel olarak yaşla azalma eğiliminde olduğunu gösteriyor. Faraone, Biederman ve Mick'in (2006) meta analizine göre tam tanı ölçütlerini karşılamaya devam edenlerin oranı 25 yaşında yaklaşık yüzde 15; kısmi remisyonda olup hâlâ zorlananlar eklendiğinde bu oran yaklaşık yüzde 65.

Yani belirtilerin bir kısmının azalması, tablonun tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Çoğu insanda bir kısım belirti ve bunların yol açtığı zorlanma yetişkin hayat boyunca devam ediyor.

Bu yaşta ne kadar yaygın

Yaşlı yetişkinlerde DEHB üzerine araştırma az ve bu, alanın en büyük boşluklarından biri.

Dobrosavljevic ve arkadaşlarının (2020) sistematik derlemesi bu boşluğu sayılarla gösteriyor. Aynı yaş grubunda:

• Doğrulanmış ölçeklerle yapılan araştırma değerlendirmelerinde yaygınlık yaklaşık yüzde 2,2,
• Klinik tanı kayıtlarına bakıldığında yaklaşık yüzde 0,2,
• DEHB tedavisi alanların oranına bakıldığında yaklaşık yüzde 0,1.

Bu fark çok şey söylüyor: ölçeklerle bakıldığında görünen tablonun büyük kısmı, klinikte hiç tanı almıyor ve tedaviye ulaşmıyor. Yaşlı yetişkinlerde DEHB büyük ölçüde görünmez kalıyor.

Yüzde 2 civarında görünen bir tablonun yalnızca yüzde 0,1'i tedaviye ulaşıyorsa, sorun tablonun yokluğu değil, görülmemesi.

Neden bu kadar az tanı konuyor

Kuşak meselesi. Bugün 50 yaş üzerinde olanların çoğu çocukluklarında DEHB'nin geniş biçimde tanınmadığı bir dönemde büyüdü. Özellikle dikkatsiz sunum ve kız çocukları hiç değerlendirilmedi.

Belirtiler başka şeylere bağlanıyor. Unutkanlık yaşa, dağınıklık strese, yorgunluk menopoza ya da iş yüküne bağlanıyor.

Telafi stratejileri. Onlarca yıl içinde geliştirilen düzenler, belirtileri örtebiliyor. Bu düzenler emeklilik, çocukların evden ayrılması ya da iş değişikliği gibi büyük geçişlerde bozulduğunda altta yatan tablo görünür hâle gelebiliyor.

Tanı araçları. Tanı ölçütleri ve ölçekler büyük ölçüde çocuk ve genç yetişkinler için geliştirildi. Yaşlı yetişkinlerde belirtilerin nasıl göründüğüne dair kanıt sınırlı.

Menopoz ve DEHB

Kadınlarda orta yaş özel bir dönem. Menopoz geçişinde östrojen düzeyleri değişiyor ve bu dönemde dikkat, bellek ve duygu düzenleme ile ilgili yakınmalar sık görülüyor.

Uzman uzlaşı metni, kadınlarda DEHB'yi yaşam boyu bir perspektifle ele almayı ve menopoz gibi hormonal geçişlerin belirtileri etkileyebileceğini hesaba katmayı öneriyor (Young ve ark., 2020).

Pratikte bu şu anlama geliyor: bazı kadınlar menopoz döneminde yıllardır idare ettikleri DEHB belirtilerinin belirgin biçimde ağırlaştığını fark ediyor ve ilk kez değerlendirmeye başvuruyor. Menopozun kendi belirtileriyle DEHB belirtilerinin birbirine karışması, ayırıcı tanıyı önemli hâle getiriyor.

Ayrıntısı DEHB, hormonlar ve adet döngüsü yazısında. Sözlükte menopoz dönemi.

DEHB mi, başlayan bir bellek sorunu mu

Bu yaş grubunda en önemli ayrım bu ve dikkatle yapılması gerekiyor.

Unutkanlık hem DEHB'de hem de bunama gibi bellek sorunlarının erken döneminde görülebiliyor. Ayrımda bakılan en önemli şey süreklilik:

• DEHB'de dikkat ve düzen sorunları çocukluktan beri var olan, ömür boyu süren bir örüntü. Kişi "hep böyleydim" diyebiliyor. Bilgi öğrenilmiş ama dikkat dağıldığı için ulaşılamıyor.
• Başlayan bellek sorunlarında ise daha önce olmayan, belirli bir dönemde başlayan ve zamanla ilerleyen bir düşüş söz konusu. Kişi ya da yakınları "eskiden böyle değildi" diyor. Yeni bilgi kalıcı olarak kaydedilemeyebiliyor.

Bu ayrımı tek başına yapmak mümkün değil. Avrupa uzlaşı metni, yaşlı yetişkinlerde DEHB değerlendirmesinde gelişimsel öykünün dikkatle alınmasını ve bilişsel düşüş dahil başka olası nedenlerin ayrıca değerlendirilmesini öneriyor (Kooij ve ark., 2019). Sözlükte ayırıcı tanı.

Başka nelerle karışabilir

Orta yaş ve sonrasında dikkat ve bellek yakınmalarına yol açabilecek başka durumlar da var:

• Depresyon ve kaygı. İkisi de dikkati ve belleği etkiliyor.
• Uyku bozuklukları. Uyku apnesi dahil, uyku kalitesini bozan her şey.
• Tiroit işlev bozuklukları.
• B12 ve demir eksikliği.
• Kullanılan ilaçların yan etkileri.
• Alkol kullanımı.

Bu yüzden bu yaşta yapılan bir değerlendirme genelde yalnızca DEHB'ye bakmıyor, bu olasılıkları da tarıyor.

Bu yaşta tanı almak ne değiştirir

Bazıları "bu yaştan sonra ne fark eder" diye soruyor. Tanı almış insanların anlattıkları genelde birkaç noktada birleşiyor:

Bir açıklama. Yıllarca kendini tembel, dağınık ya da yetersiz sanmış biri için tablonun bir adı olması büyük bir rahatlama getirebiliyor. Sözlükte tanı rahatlaması.

Bir yas süreci. Aynı zamanda "bunu daha önce bilseydim" duygusu, kaybedilen yıllar için bir yas da getirebiliyor. Ayrıntısı DEHB'de tanı sonrası yas yazısında.

Doğru destek. Emeklilik, bakım verme, sağlık takibi ve para yönetimi gibi bu döneme özgü zorlukları doğru bir çerçeveyle ele almak mümkün hâle geliyor.

Tedavi seçenekleri. İlaç tedavisi bu yaş grubunda da mümkün, ancak kalp sağlığı, kullanılan başka ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar daha dikkatli bir değerlendirme gerektiriyor. Karar tamamen hekimin. Genel çerçeve DEHB ilaç tedavisi yazısında.

Gündelik hayatta işe yarayanlar

Yaştan bağımsız olarak işe yarayan yöntemler bu dönemde de geçerli:

• Hafızayı dışarı taşımak. Tek takvim, tek liste, görünür hatırlatıcılar.
• İlaç ve randevu takibi için sabit sistem. Haftalık ilaç kutusu, telefon hatırlatıcıları. Ayrıntısı DEHB'de sağlık randevuları yazısında.
• Emeklilikte yapı kurmak. İşin sağladığı dış yapı ortadan kalktığında gün dağılabiliyor. Sabit bir günlük ritim kurmak önem kazanıyor.
• Hareket ve uyku. İkisi de hem DEHB belirtileri hem de genel beyin sağlığı için önemli.

Özet

DEHB 50 yaşından sonra da sürebiliyor ama bu yaş grubunda çok az tanı konuyor. Belirtiler çoğu zaman yaşlanmaya, menopoza ya da strese bağlanıyor.

Bu yaşta en önemli ayrım, ömür boyu süren bir örüntü ile yeni başlayan bir düşüş arasında. Bu ayrım yapıldığında tanı, hem geçmişe bir açıklama getirebiliyor hem de kalan yıllar için doğru desteğe kapı açabiliyor.