DEHB mi anksiyete mi?
İkisi de odaklanmayı bozuyor, ikisi de huzursuzluk yapıyor. Ayrımı yapan işaretler ve neden ikisi birden olabileceği.
Bu yazıda 6 bölüm var
Bu iki tablo klinikte en sık karışan çiftlerden biri. Sebebi ortada: ikisi de odaklanmayı bozuyor, ikisi de huzursuzluk yapıyor, ikisi de uykuyu geciktiriyor.
Ayrımı yapan üç işaret
1. Dikkat nasıl bozuluyor.
En kullanışlı soru bu. DEHB'de dikkat hiçbir yere yerleşmiyor: bir konudan diğerine atlıyor, sayfa okunuyor ama içeri girmiyor.
Anksiyetede ise dikkat kilitleniyor. Endişe konusundan ayrılamıyorsun ve o yüzden başka bir şeye yer kalmıyor.
Kendine sorabileceğin soru şu: aklım her yere mi gidiyor, yoksa hep aynı yere mi?
2. Ne zaman başladı.
DEHB gelişimsel bir tablo; belirtilerin çocuklukta da bulunması aranıyor. Anksiyete çoğu zaman belirli bir dönemde başlıyor ve öncesi hatırlanabiliyor.
"Ben hep böyleydim" ile "üç yıldır böyleyim" arasındaki fark, değerlendirmede güçlü bir ipucu.
3. Huzursuzluk neye bağlı.
DEHB'deki huzursuzluk bedensel ve süreklilik gösteriyor; sakin bir gün de olsa var. Anksiyetedeki huzursuzluk tetikleyiciye bağlı olarak yükselip alçalıyor.
DEHB'de erteleme başlayamamaktan geliyor. Anksiyetede kaçınmaktan. Dışarıdan ikisi de aynı görünüyor.
Örtüşen belirtiler
Bu ayrımların kolay olmadığını da söylemek gerekiyor. Sözlükte belirti örtüşmesi olarak geçen tablo şöyle:
| Belirti | DEHB'de | Anksiyetede |
|---|---|---|
| Odaklanamama | Dikkat yerleşmiyor | Dikkat endişeye kilitli |
| Huzursuzluk | Sürekli, bedensel | Tetikleyiciye bağlı |
| Uykuya dalamama | Zihin konudan konuya atlıyor | Zihin aynı konuda dönüyor |
| Erteleme | Başlayamama | Kaçınma |
| Unutkanlık | Çalışma belleği | Dikkatin endişede olması |
Üçüncü ihtimal: ikisi birden
Bu en olası senaryolardan biri. Kessler ve arkadaşlarının (2006) toplum örneklemine dayanan çalışması, DEHB'li yetişkinlerde anksiyete bozukluklarının belirgin biçimde daha yaygın olduğunu ortaya koyuyor. Katzman ve arkadaşları (2017) bu birlikteliğin klinikte neredeyse beklenen bir durum olduğunu vurguluyor.
Kaygının bir kısmı DEHB'nin sonucu olarak da gelişebiliyor. Yıllarca bir şeyi unutmuş, geç kalmış, yarım bırakmış birinin kaygılanması makul bir öğrenme. Buna beklenti kaygısı deniyor ve içeriği çok somut oluyor: yine unutacağım, yine yetişemeyeceğim.
Bu tür kaygıda DEHB tedavi edildiğinde kaygının bir kısmı kendiliğinden geriliyor, çünkü altındaki sebep azalıyor.
Neden ayrım önemli
Çünkü tedavi sırası değişiyor.
Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019), eşlik eden tablolarda o an en çok işlev kaybına yol açan sorunun önce ele alınmasını öneriyor. Ağır bir anksiyete varken DEHB değerlendirmesi güvenilir sonuç vermiyor, çünkü kaygı zaten dikkati bozuyor.
Bu, hekimin senin öykünle birlikte vereceği bir karar.
Kendi başına ne yapabilirsin
Ayrımı sen yapmayacaksın, ama değerlendirmeyi kolaylaştırabilirsin:
- İki hafta not tut. Dikkatin dağıldığı anlarda aklın nereye gitti: her yere mi, tek bir konuya mı?
- Çocukluğunu sor. Ailende seni çocukken tanıyan birine sor: o zaman da böyle miydim?
- Kaygının içeriğini yaz. İçerik somut ve DEHB'ye bağlıysa (unutma, yetişememe) bu bilgi hekim için değerli.
İkisinin kesişimini DEHB ve anksiyete yazısında ayrıntılı ele aldım.
Özet
DEHB'de dikkat hiçbir yere yerleşmiyor, anksiyetede tek bir yere kilitleniyor. DEHB çocukluktan beri var, anksiyete genellikle sonradan başlıyor.
Ama en olası cevap çoğu zaman "ikisi de" oluyor ve bu, ikisinin de ele alınması gerektiği anlamına geliyor.