DEHB mi anksiyete mi?

Tanıdan önce bana en çok söylenen şey kaygılı olduğumdu. Ben de buna inanıyordum, çünkü doğruydu; kaygılıydım.

Anlamadığım şey şuydu: kaygım geçtiğinde de odaklanamıyordum. Sakin bir günde, hiçbir şeyi dert etmediğim bir sabahta, sayfayı okuyup hiçbir şey anlamıyordum. O boşluk uzun süre bende cevapsız kaldı.

Bu iki tablo klinikte en sık karışan çiftlerden biri ve sebebi ortada: ikisi de odaklanmayı bozuyor, ikisi de huzursuzluk yapıyor, ikisi de uykuyu geciktiriyor.

Ayrımı yapan üç işaret

1. Dikkat nasıl bozuluyor.

En kullanışlı soru bu ve kendine de sorabilirsin.

DEHB'de dikkat hiçbir yere yerleşmiyor: bir konudan diğerine atlıyor, sayfa okunuyor ama içeri girmiyor, cümlenin sonuna gelince baş tarafı uçup gitmiş oluyor.

Anksiyetede ise dikkat kilitleniyor. Endişe konusundan ayrılamıyorsun ve başka bir şeye yer kalmıyor. Okuduğun sayfa girmiyor ama sebebi belli: zihnin başka bir yerde ve oradan ayrılmak istemiyor.

Soru şu: aklım her yere mi gidiyor, yoksa hep aynı yere mi?

2. Ne zaman başladı.

DEHB gelişimsel bir tablo; tanı için belirtilerin çocuklukta da var olması gerekiyor. Anksiyete çoğu zaman belirli bir dönemde başlıyor ve öncesi hatırlanabiliyor.

“Ben hep böyleydim” ile “üç yıldır böyleyim” arasındaki fark, değerlendirmede güçlü bir ipucu. Değerlendirmede çocukluğun bu kadar çok sorulmasının ve eski karnelerin işe yaramasının sebebi bu.

3. Huzursuzluk neye bağlı.

DEHB'deki huzursuzluk bedensel ve sürekli; en sakin günde bile orada. Anksiyetedeki huzursuzluk tetikleyiciye bağlı olarak yükselip alçalıyor.

Benim kafamı karıştıran nokta tam burasıydı. İçimdeki kıpırtının bir sebebi olduğunu sanıyordum, sebep arıyordum ve her seferinde bir sebep buluyordum. Oysa kıpırtı sebepten önce oradaydı. Bunun ne olduğunu yetişkinde hiperaktivite ve iç huzursuzluk yazısında ayrıntılı yazdım.

DEHB'de erteleme başlayamamaktan geliyor. Anksiyetede kaçınmaktan. Dışarıdan ikisi de aynı görünüyor.

Örtüşen belirtiler

Şunu da söylemeliyim: bu ayrımları yapmak kolay değil. Sözlükte belirti örtüşmesi olarak geçen tablo şöyle:

Belirti	DEHB'de	Anksiyetede
Odaklanamama	Dikkat yerleşmiyor	Dikkat endişeye kilitli
Huzursuzluk	Sürekli, bedensel	Tetikleyiciye bağlı
Uykuya dalamama	Zihin konudan konuya atlıyor	Zihin aynı konuda dönüyor
Erteleme	Başlayamama	Kaçınma
Unutkanlık	Çalışma belleği	Dikkatin endişede olması

Bu tabloyu yaparken fark ettim: sağ ve sol sütun aynı cümlelerle tarif ediliyor. Bu yüzden hiçbir internet testi bu ayrımı yapamıyor.

Üçüncü ihtimal: ikisi birden

Bu en olası senaryolardan biri. Kessler ve arkadaşlarının (2006) toplum örneklemine dayanan çalışması, DEHB'li yetişkinlerde anksiyete bozukluklarının belirgin biçimde daha yaygın olduğunu gösteriyor. Katzman ve arkadaşları (2017) bu birlikteliğin klinikte neredeyse beklenen bir durum olduğunu vurguluyor.

Kaygının bir kısmı DEHB'nin sonucu olarak da gelişebiliyor. Yıllarca bir şeyleri unutmuş, geç kalmış, yarım bırakmış birinin kaygılanmayı öğrenmesi çok anlaşılır. Buna beklenti kaygısı deniyor ve içeriği çok somut oluyor: yine unutacağım, yine yetişemeyeceğim, yine fark edilecek.

Bu tür kaygıda DEHB tedavi edildiğinde kaygının bir kısmı kendiliğinden geriliyor, çünkü altındaki sebep azalıyor.

Ama tersi de olabiliyor: kaygıyla açıklanan bir tablo DEHB tanısını yıllarca geciktirebiliyor. Kadınlarda bu özellikle sık; kaygı ve depresyon tanıları önce konuyor, DEHB çok sonra fark ediliyor.

İkisinin birbirini nasıl beslediği

Bu döngüyü anlatmak istiyorum, çünkü tabloyu en çok o ağırlaştırıyor.

Dikkat dağılıyor, iş yetişmiyor. İş yetişmeyince kaygı yükseliyor. Kaygı yükselince dikkat daha da bozuluyor. Üstüne bir de erteleme biniyor, çünkü işe yaklaşmak artık kaygıyı tetikliyor. Ertelenen iş büyüdükçe kaygı daha da büyüyor.

Bu döngünün içinde insan hangisinin önce geldiğini artık bilemiyor. Ben de bilemedim. Sonradan şunu öğrendim: hangisinin önce geldiğini bulmak benim işim değil, ama döngüyü hangi noktada kırabileceğimi bulmak benim işim.

Bende en kolay kırılan nokta iş tarafı oldu. İşi yeterince küçülttüğümde kaygı da düşüyor. Duygusal yükü olan işlerde bu yetmiyor ve orada erteleme mi kaçınma mı yazısında anlattığım ayrım devreye giriyor.

Neden ayrım önemli

Çünkü tedavi sırası değişiyor.

Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019), eşlik eden tablolarda o an en çok işlev kaybına yol açan sorundan başlanmasını öneriyor. Ağır bir anksiyete varken DEHB değerlendirmesi güvenilir sonuç vermiyor, çünkü kaygı zaten dikkati bozuyor.

Bu kararı hekim senin öykünü dinleyerek veriyor. Tanı ve tedavi kararı hekimde.

Kendi başına ne yapabilirsin

Ayrımı sen yapmayacaksın. Ama değerlendirmeyi ciddi biçimde kolaylaştırabilirsin.

• İki hafta not tut. Dikkatin dağıldığı anlarda aklın nereye gidiyor: her yere mi, tek bir konuya mı? Günde tek satır yeterli.
• Sakin günleri işaretle. Hiçbir şeyi dert etmediğin bir günde de odaklanamıyorsan, bu bilgi çok değerli. Bende asıl ipucu buydu.
• Çocukluğunu sor. Seni çocukken tanıyan birine sor: o zaman da böyle miydim?
• Kaygının içeriğini yaz. İçerik somut ve DEHB'ye bağlıysa, yani unutma ve yetişememe etrafında dönüyorsa, bu bilgi hekim için değerli.
• Başka nedenleri de aklında tut. Uyku bozuklukları, tiroit işlev bozukluğu, B12 ve demir eksikliği de benzer bir tablo üretebiliyor. İyi bir değerlendirme bunları da tarıyor.

Ne zaman beklemeden gitmeli

• Kaygı işini, okulunu ya da ilişkilerini gerçekten aksatıyorsa
• Panik atak yaşıyorsan
• Kaçınma hayatını daraltmaya başladıysa: gitmediğin yerler, açmadığın telefonlar, ertelenmiş sağlık randevuları
• Uyku düzenin çökmüşse

Zorlandığın bir dönemde kendine zarar verme düşüncesi geliyorsa bunu tek başına taşıma. Türkiye'de 112 Acil'i arayabilir, ALO 183 Sosyal Destek Hattı'ndan yönlendirme isteyebilirsin.

Bana kalan cümle

İkisinin kesişimini ve birlikte nasıl yönetildiğini DEHB ve anksiyete yazısında ayrıntılı anlattım.

Buradan çıkaracağın en pratik şey, cevabın “ikisinden biri” olmak zorunda olmadığı. Ben yıllarca doğru kutuyu aradım ve kutu tek başına yoktu. İki tanı birden almak bir başarısızlık değil; tablonun nihayet tam görülmesi.