DEHB'de tanı sonrası yas
Tanının ilk getirdiği şey rahatlama, ikincisi öfke. Geç tanı almış yetişkinlerde sık görülen duygu sıralaması ve bu dönemi geçirmenin yolları.
Bu yazıda 5 bölüm var
Tanı raporunu okuyorsun. İlk hissettiğin şey rahatlama oluyor. Sonunda bir açıklama var ve o açıklamanın adı tembellik değil.
Birkaç gün sonra başka bir şey geliyor. Bu bilgi otuz yıl önce de bilinebilirdi.
Bu sıralama beklenen bir şey
Young ve arkadaşlarının (2008) yetişkinlikte tanı alan hastalarla yürüttüğü nitel çalışma, tanı sonrası dönemde karışık ve çoğu zaman çelişkili duyguların yaşandığını ortaya koyuyor: rahatlama, öfke, kayıp hissi ve bunların iç içe geçmesi.
Schrevel ve arkadaşlarının (2016) çalışması ise bir başka boyutu gösteriyor: tanı sonrasında kimlikle ilgili sorular ortaya çıkıyor. Neyin DEHB, neyin kendisi olduğunu ayırt etmek uzun sürebiliyor.
Yani hissettiğin şey bir yan etki olarak değil, sürecin bilinen bir parçası olarak duruyor.
Tanı geçmişi değiştirmiyor. Geçmişin okunma biçimini değiştiriyor ve bu bazen daha ağır bir iş.
Neyin yası tutuluyor
Tanı sonrası yas boşlukta oluşmuyor. Somut kayıplara dayanıyor:
- Alınmamış destek. Okulda yapılabilecek düzenlemeler yapılmadı.
- Yanlış açıklamalar. Yıllarca tembel, dağınık ya da umursamaz olarak tanımlandın ve sen de buna inandın.
- Verilmemiş kararlar. Bırakılan bölümler, sürdürülemeyen işler, biten ilişkiler.
- Harcanan enerji. Herkesle aynı sonucu almak için harcanan fazladan yıllar.
Bu liste öfke üretiyor ve öfkenin bir yönü var: aileye, öğretmenlere, daha önce görmemiş hekimlere. Bu öfke de sürecin bir parçası.
Bu dönemden geçmek
Yas için süre tanı. Tanının ardından hemen sistem kurmaya, ilaca ve düzelmeye odaklanmak yaygın. Duygusal kısmı atlamak onu ortadan kaldırmıyor, erteliyor.
Yaz. Kendi tarihini yeniden okumak, bu dönemde en çok işe yarayan şeylerden biri. Hangi anın aslında ne olduğunu yeni bilgiyle görmek, o anıların ağırlığını değiştiriyor.
Aynı yoldan geçenlerle konuş. Geç tanı alan yetişkinlerin ortak deneyimi çok belirgin. Sözlükte akran desteği olarak geçiyor ve bu dönemde etkisi büyük.
Ailene hemen anlatmak zorunda değilsin. Tanıyı paylaşmak ayrı bir karar ve zamanı senin. Ayrıntısı tanını açmak yazısında.
Her şeyi DEHB'ye bağlama, hiçbir şeyi de bağlamamazlık etme. İlk dönemde her davranış tanının altına yerleşiyor. Zamanla ayrım netleşiyor. Buna kimlik dağınıklığı benzeri bir geçiş deniyor ve genelde geçici oluyor.
Rahatlama tarafı da gerçek
Bu dönemin yalnızca kayıptan ibaret olmadığını söylemek gerekiyor. Tanı rahatlaması çoğu kişide çok güçlü yaşanıyor:
- Kendine yıllarca söylediğin cümlenin yanlış olduğunu öğrenmek
- Zorlandığın şeylerin bir sebebinin olduğunu bilmek
- Nihayet doğru yerden yardım isteyebilmek
Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019), tanının ardından psikoeğitimi tedavinin ilk basamağı olarak sayıyor. Yani ne olduğunu anlamak, tedavinin kendisinin bir parçası.
Özet
Tanı sonrası yas, geç tanı almış yetişkinlerin çoğunun geçtiği bir dönem. Rahatlamanın ardından gelen öfke, sürecin bozulduğuna dair bir işaret olarak değil, beklenen bir aşama olarak okunabilir.
Tanı sürecinin kendisini yetişkin DEHB tanısı yazısında anlattım.