DEHB'de utanç ve öz şefkat
Yıllarca düzeltilmiş olmanın bıraktığı iz. Utancın DEHB'de neden bu kadar merkezî olduğu ve öz şefkatin gerçekte ne işe yaradığı.
Bu yazıda 5 bölüm var
DEHB ile büyüyen bir çocuğun bir gün içinde kaç kez düzeltildiğini düşün. Otur. Dinle. Dikkat et. Yine mi unuttun. Zeki bir çocuksun ama.
Bu cümlelerin hiçbiri tek başına zarar vermiyor. Onlarca yıl boyunca toplandıklarında bir cümleye dönüşüyorlar: bende bir sorun var.
Suçluluk ile utancın farkı
Bu ayrım burada çok işe yarıyor.
Suçluluk bir davranışla ilgili: "Bu işi zamanında yapmadım." Rahatsız edici ama işlevsel, çünkü ne yapılacağını gösteriyor.
Utanç kişiyle ilgili: "Ben zamanında iş yapamayan biriyim." İşlevsiz, çünkü yapılacak bir şey göstermiyor. Yalnızca saklanmayı öğretiyor.
DEHB'de sık görülen zehirli utanç ikincisi. Ve saklanma davranışının bir adı daha var: maskeleme.
Utanç davranışı düzeltmez. Yalnızca davranışı gizlemeyi öğretir.
Neden DEHB'de bu kadar merkezî
Üç sebep üst üste biniyor.
Geri bildirimin yönü. DEHB'li bir çocuk, aynı yaştaki çocuklara göre çok daha fazla olumsuz geri bildirim alıyor. Olumlu geri bildirim ise çoğu zaman "yapabiliyormuşsun demek" biçiminde geliyor ki bu da bir eleştiri.
Görünmeyen çaba. Aynı sonucu iki kat enerjiyle almak, dışarıdan görülmüyor. Çaba görülmediğinde başarı da kişiye ait hissedilmiyor. Buna sahtekârlık hissi deniyor.
Duygunun şiddeti. Beheshti ve arkadaşlarının (2020) meta analizi, yetişkin DEHB'de duygu düzenleme güçlüklerinin belirgin biçimde daha yaygın olduğunu gösteriyor. Utanç geldiğinde daha sert geliyor ve daha uzun kalıyor.
Bunun uzun vadeli sonuçları hafife alınacak gibi değil. Hinshaw ve arkadaşlarının (2012) uzun süreli izlem çalışması, DEHB'li kız çocuklarında yetişkinlikte kaygı, depresyon ve kendine zarar verme riskinin daha yüksek olduğunu bildiriyor.
Öz şefkat gerçekte ne demek
Öz şefkat, kendine iyi davranma çağrısı olarak sunulduğunda haklı bir dirençle karşılaşıyor: kulağa kendini kandırmak gibi geliyor.
Neff'in (2003) tanımı daha kullanışlı. Üç bileşen var:
- Kendine nezaket. Hata yaptığında kendine saldırmamak.
- Ortak insanlık. Bu zorluğun yalnızca sana özgü olmadığını bilmek.
- Farkındalık. Duyguyu ne bastırmak ne de içinde boğulmak.
Kritik nokta şurada: öz şefkat standardı düşürmüyor. Hata yaptıktan sonra ne kadar hızlı işe döndüğünü değiştiriyor.
Kendine sert davranmak DEHB'de genelde işe yaramıyor, çünkü sertlik utanç üretiyor ve utanç kaçınma üretiyor. Kaçınılan iş de yapılmıyor. Döngü kapanıyor.
Pratikte ne yapılabilir
Cümleyi başkasına söyler miydin diye sor. Kendine söylediğin cümleyi bir arkadaşına söyleyip söylemeyeceğini sormak, öz eleştirinin düzeyini görünür kılıyor.
Davranışa geri dön. Utanç cümlesini suçluluk cümlesine çevir: "Ben berbat biriyim" yerine "randevuyu kaçırdım, yenisini alacağım."
Yaşananı tarif et, yorum ekleme. "Bugün üç saat kaybettim" bir bilgi. "Yine batırdım" bir hüküm. Bilginin üstüne bir şey kurulabiliyor, hükmün üstüne kurulamıyor.
Anlatabileceğin bir kişi bul. Utanç sessizlikte büyüyor. Tek bir kişiye söylenen şey belirgin biçimde küçülüyor.
Kendi tarihini yeniden oku. Yıllarca tembel sanılmış birinin, aslında desteksiz çalışmış olduğunu fark etmesi bir yeniden çerçeveleme. Tanı sonrası dönemde en çok işe yarayan şeylerden biri bu.
Özet
Utanç DEHB'nin belirtisi olarak listelenmiyor ama yaşayan çoğu insan için en ağır kısmı. Öz şefkat burada bir teselli olarak değil, işe devam edebilmenin teknik koşulu olarak duruyor.
Tanı sonrası dönemde bu duygunun nasıl yer değiştirdiğini tanı sonrası yas yazısında ele aldım.