Yetişkin DEHB ve depresyon: poligenik skor ne gösterdi?

DEHB tanısı almış biri bir gün "bir de depresyon var" cümlesini duyuyor. Sonra aklına şu soru geliyor: bu ikincisi DEHB'nin devamı mı, yoksa ayrı bir şey mi? Yeni bir çalışma bu soruya genetik açıdan bakıyor. Cevap kesin değil, ama özetin söylediği ilginç bir yön gösteriyor. Aşağıda özetin ne dediğini, ne demediğini ve poligenik skor denen şeyin neyi ölçtüğünü anlatıyorum.

Çalışma kimden, nereden geliyor

Çalışmanın ilk yazarı Thorsten M. Kranz, son yazarı Georg C. Ziegler. Aralarında Rhiannon V. McNeill, Christian P. Jacob, Klaus-Peter Lesch, Andreas Reif ve Sarah Kittel-Schneider gibi on altı yazar var. Makale Translational Psychiatry dergisinde, 2026 yılında (cilt 16, sayı 1) yayımlandı. Özet ayrıntılı bir yayın tarihi vermiyor.

Tasarım şöyle: yetişkin DEHB'li 894 hasta ile 1.026 sağlıklı kontrol karşılaştırılmış. DEHB'li grubun içinden, yapılandırılmış klinik görüşmeyle (SCID-I) yaşam boyu majör depresyon öyküsü saptanan 352 kişi ile hiç depresyon öyküsü olmayan 349 kişi ayrıca ele alınmış. Özet, yaş aralığını ve katılımcıların hangi ülke ya da merkezlerden geldiğini söylemiyor. İki toplamı 701 eder, 894'ten az. Özet geri kalan DEHB'lilerin durumunu söylemiyor (bu, benim aritmetik okumam). Hasta ve kontrol grubunun karşılaştırılması ile hasta grubunun kendi içinde karşılaştırılması, özetten anladığım kadarıyla bir ilişki çalışması. Yani kimseye bir tedavi verilip sonucu beklenmemiş.

Bu yazı, Translational Psychiatry dergisinde açık erişimle yayımlanan makalenin Türkçe özetidir. Makale Creative Commons Atıf 4.0 (CC BY 4.0) lisansıyla yayımlandı. Bulgular makalenin yazarlarına aittir, buradaki anlatım ve değerlendirme bana aittir. Yalnızca özete dayanıyorum, makalenin tam metnini bilmiyorum.

Poligenik skor nedir, ne değildir

Çalışmanın merkezindeki araç poligenik risk skoru (PRS). Mantığı sade: bir özelliği, örneğin DEHB'yi ya da depresyonu, tek bir gen belirlemiyor. Binlerce küçük genetik farkın her biri çok az etkiyle katkı yapıyor. Çok büyük kişi gruplarının genomlarını tarayan çalışmalar (özette bunlara "büyük ölçekli genom çapında ilişkilendirme çalışmaları" deniyor) hangi farkın ne kadar ağırlıkta olduğunu tahmin ediyor. Sonra bir kişide bu farkların hangilerinin bulunduğuna bakılıp ağırlıklarıyla toplanıyor ve ortaya tek bir sayı çıkıyor. Bu sayıya poligenik skor deniyor. Çalışmada iki tane var: DEHB için olan PRS-DEHB ve majör depresyon için olan PRS-MDD.

Bu skor bir tanı aracı değil. Bir kişiye "sende DEHB var" ya da "depresyona gireceksin" demez. Bir kişinin skoru yüksek çıktığında bile bu, yalnızca genetik yatkınlığın bir bölümünü yansıtan istatistiksel bir tahmindir. Aynı skora sahip iki kişiden biri hiçbir zaman depresyon yaşamayabilir. Skorlar, bu çalışmada olduğu gibi, büyük gruplar arasındaki ortalama farkı görmek için işe yarıyor. Tek bir insanın hayatını önceden söylemek için değil. Bu cümleler özette yazan değil, genel bilgi.

Özet ne buldu

İlk adımda yazarlar iki skoru da DEHB'li 894 kişi ile 1.026 kontrol arasında karşılaştırmış. İkisi de DEHB'yle ilişkili çıkmış. PRS-DEHB için olasılık oranı (odds ratio, OR) 1,59, PRS-MDD için 1,41. Olasılık oranı, bir özelliğin görülme şans oranının (odds) iki grupta kaç kat farklı olduğunu söyleyen bir ölçü. 1'in üstünde olması, skor yükseldikçe DEHB olma ihtimalinin de yükseldiği anlamına geliyor. Özet bu oranın hangi birim artış için geçerli olduğunu belirtmiyor. Her ikisinin p değeri 0,0001'in altında. Bu, sonucun tesadüfle açıklanmasının çok zor olduğunu gösteren bir istatistik.

Yani depresyon için hesaplanan genetik skor da DEHB'li olanlarda ortalama olarak daha yüksek. Bu beklenmedik değil, çünkü özetin girişi iki bozukluk arasında bir genetik ilişki olabileceğini zaten söylüyor.

İkinci adım asıl ilginç olan. Sadece DEHB'li kişilerin kendi içinde, yaşam boyu depresyon öyküsü olanlarla olmayanlar karşılaştırılmış. Bu karşılaştırmada yalnızca PRS-MDD ilişkili çıkmış (OR = 1,34, p < 0,001). DEHB skoru depresyon öyküsünü ayırt etmemiş. Bir de ek bulgu var: hem depresyon hem kaygı bozukluğu öyküsü olanlarda PRS-MDD en yüksek değerde.

Depresyon geçmişi olan DEHB'lilerde ne farklıydı

Özet genetik skorun yanında klinik özellikleri de sıralıyor. Depresyon öyküsü olan DEHB'lilerde diğer içe dönük (internalizing) bozukluklar için olasılık daha yüksekmiş. İçe dönük bozukluk, sıkıntının kişinin kendi içinde yaşandığı durumlara verilen ad, depresyon ve kaygı bunlara örnek (genel bilgi). Dikkatsizlik belirtileri anlamlı olarak daha fazla, nörotisizm puanları daha yüksek. Nörotisizm, duygusal olarak dalgalanmaya ve kaygılanmaya yatkınlığı ölçen bir kişilik boyutu (genel bilgi). Çocuklukta sosyal özgüven daha düşük bildirilmiş ve bu kişiler psikiyatri servisinde yatarak tedaviyi daha sık görmüş.

Bu listeden okunan tablo, depresyon öyküsü olan DEHB'lilerin yalnızca "daha fazla belirtisi olan DEHB'liler" olmadığı, belirli bir yönde toplandığı. Hiperaktivite ve dürtüsellik değil, dikkat dağınıklığı ve içe dönük sıkıntılar öne çıkıyor. Yetişkinlikte DEHB'nin nasıl göründüğünü yetişkinlerde DEHB belirtileri yazısında anlattım.

Yazarların yorumu

Yazarlar iki cümleyle özetliyor. Birincisi, DEHB ile depresyonun birlikte görülmesi, DEHB'nin kendi biyolojisine içkin nörogelişimsel etmenlerden çok depresyona genetik yatkınlıkla ilişkili görünüyor. İkincisi, DEHB'deki eşlik eden depresyonun dürtüsel ve dışa dönük bir çizgiyle değil, dikkatsiz ve içe dönük bir çizgiyle bağlantılı olduğu görüşü bu çalışmayla güçleniyor.

Bunu kendi sözcüklerimle çevirirsem şöyle: DEHB'li biri depresyona girdiğinde bunun nedeni ağırlıkla DEHB'nin kendisi olmayabilir. Depresyona yatkın bir genetik zemin de aynı kişide bulunuyor olabilir. İki ayrı yatkınlık aynı kişide üst üste biniyor gibi. Bu benim okumam, özet bunu bu kadar açık biçimde yazmıyor. Özet, ilişkinin "nedensel" olup olmadığını da söylemiyor ve bir mekanizma önermiyor. Sinirbilimsel bir açıklama sunmuyor.

Bu bulgu benim için ne ifade eder

DEHB'liysen ve depresyon yaşadıysan ya da yaşıyorsan, iki şeyin birbirine karışmış olabileceği fikri bence rahatlatıcı olabilir. Depresyonu DEHB'nin "kaçınılmaz sonucu" ya da "senin başaramaman" gibi görmek zorunda değilsin. Ama bunu bir hüküm gibi de okuma. Özetin söylediği, gruplar arasındaki ortalama bir fark. Senin depresyonunun nereden geldiğini tek bir çalışma, özellikle de bir genetik skor söyleyemez.

Pratik tarafta özet bir tedavi önerisi içermiyor. Dikkatsizlik ve içe dönük sıkıntı birlikte öne çıkıyorsa değerlendirmenin iki tarafı da gözetmesi mantıklı olur diye düşünüyorum, ama bu özetten çıkan bir sonuç değil, benim yorumum. İlaç ya da terapi gibi kararları seni tanıyan hekimle konuşmak gerekiyor. Depresyonun DEHB'den nasıl ayrıştığını ve ikisinin nasıl iç içe geçtiğini DEHB ve depresyon yazısında daha geniş anlattım. Duygu tarafı için DEHB'de duygu düzenleme ve kaygı için DEHB ve anksiyete yazıları da var.

Neyi söylemiyor

Birkaç şeyi açıkça ayırmak lazım. Bu bir tek çalışma ve özetten anlaşıldığı kadarıyla bir ilişki çalışması. Genetik skor ile depresyon öyküsü arasında istatistiksel bir bağ bulunması, genin depresyonu "yaptığı" anlamına gelmiyor. Depresyon öyküsü "yaşam boyu" olarak alınmış. Yani şu an depresyonda olanlarla geçmişte yaşamış olanlar aynı kutuda. Özet katılımcıların şu andaki durumunu ayrı ayrı vermiyor.

Sayılar tutarlı bir tabloya işaret etmesine rağmen etki büyüklüğü dramatik değil. OR değerleri 1,3 ile 1,6 arasında. Yani iki grup arasında epey örtüşme var, fark ortalamada. Yani yüksek skor, depresyonun ya da DEHB'nin yerini tutmuyor. Skor yüksek olan çok kişi depresyon yaşamayacak, skor düşük olan bazı kişiler yaşayacak (bu cümle genel bilgi). Özet DEHB'nin kalıtım payını ayrıca ele almıyor. Genetiğin DEHB'deki yerini DEHB kalıtsal mı yazısında bulabilirsin. Depresyon belirtilerinin bipolar bozuklukla karışma ihtimali ise DEHB mi bipolar mı yazısının konusu. Bu çalışma onu da incelemiyor.

Bana kalan

Bu çalışmanın en yararlı yanı bana kalırsa bir ayrım önermesi. DEHB'li biri depresyona girdiğinde "bu zaten DEHB" deyip geçmek kolay. Özet, en azından genetik düzeyde, bunun her zaman doğru olmayabileceğini düşündürüyor. İki ayrı yatkınlık olabilir ve ikisi de ayrı ilgiyi hak ediyor olabilir.

Beni temkinli tutan şey de tam burada: genetik skorlar çok çekici sayılar, çünkü bir kişiye ait gibi duruyorlar. Oysa değil. Bir gruptaki ortalama farkı gösteriyorlar. Bu yüzden bu yazıdan "benim skorum şöyledir" ya da "ben depresyona yatkınım" sonucunu çıkarmanı istemem. Bunun yerine şunu al: DEHB ile depresyonun aynı kişide bulunması, ikisinin aynı şey olduğunu göstermiyor. Birine iyi gelen, diğerine yetmeyebilir.