DEHB mi travma mı? Benzeyen belirtiler ve ayrım

Tanıdan sonra bana en çok sorulan şeylerden biri şu oldu: “Sen aslında DEHB'li misin, yoksa bir şeyler mi yaşadın?” Soruyu soranların çoğu iyi niyetliydi. Yine de içimde bir yere dokundu, çünkü ben de aynı soruyu kendime sormuştum.

Dikkatini toplayamayan, sürekli tetikte olan, küçük şeylere sert tepki veren, uyuyamayan birini düşün. Bu tarif DEHB'ye de uyuyor, travma sonrası stres bozukluğuna da. İki tablonun bu kadar benzemesi hem tanıda hem tedavide ciddi bir soru doğuruyor.

Neden bu kadar benziyorlar

Travma sonrası stres bozukluğu, yaşanan ya da tanık olunan ağır bir olayın ardından gelişen; yeniden yaşama, kaçınma, olumsuz düşünce ve duygular ile aşırı uyarılmışlık belirtileriyle tanımlanan bir tablo.

Bu belirtilerin bir kısmı, özellikle aşırı uyarılmışlık kümesi, DEHB'ye çok benziyor:

• Konsantrasyon güçlüğü. DEHB'de dikkat dağılıyor; travmada zihin tehlikeye kilitlendiği için başka şeye odaklanmak zorlaşıyor.
• Huzursuzluk. DEHB'de hareket ihtiyacı; travmada tetikte olma hali.
• Sinirlilik ve öfke patlamaları. İkisinde de görülüyor. Bu tarafı ayrıca DEHB'de öfke patlamaları yazısında anlattım.
• Uyku sorunları. İkisinde de sık.
• Dürtüsel ya da riskli davranışlar. İkisinde de ortaya çıkabiliyor.
• Duygu dalgalanmaları. İkisinde de belirgin; DEHB tarafındaki mekanizmayı duygu düzenleme yazısında ele aldım.

Szymanski, Sapanski ve Conway (2011) klinik değerlendirmelerinde şunun altını çiziyor: travmaya tepki olarak ortaya çıkan konsantrasyon güçlüğü, duygu dalgalanması, sinirlilik ve aşırı uyarılmışlık gibi bilişsel ve duygusal bozulmalar DEHB belirtileriyle örtüşebiliyor ya da onları ağırlaştırabiliyor. Sözlükte belirti örtüşmesi diye geçiyor.

Aynı davranış iki farklı yerden geliyor olabilir. Davranışa bakmak yetmiyor; nereden geldiğine bakmak gerekiyor.

İkisi birlikte de olabilir

Burada beni rahatlatan bir ayrıntı var: soru her zaman “hangisi” olmak zorunda değil. Çoğu zaman cevap “ikisi birden” olabiliyor.

Spencer ve arkadaşlarının (2016) sistematik derleme ve meta analizi, iki tablo arasında iki yönlü bir ilişki buldu:

• DEHB'li bireylerde travma sonrası stres bozukluğu riski yaklaşık 2,9 kat daha yüksek.
• Travma sonrası stres bozukluğu olanlarda DEHB olasılığı yaklaşık 1,7 kat daha yüksek.

İlişkinin neden iki yönlü olduğu konusunda birkaç açıklama tartışılıyor.

DEHB travma riskini artırabiliyor. Dürtüsellik, riskli davranışlar ve dikkat sorunları; kaza, yaralanma ve tehlikeli durumlarla karşılaşma olasılığını yükseltebiliyor.

DEHB travmadan sonra toparlanmayı zorlaştırabiliyor. Duygu düzenleme güçlüğü, yaşanan bir olayın ardından belirtileri daha kalıcı hale getirebiliyor.

Travma DEHB benzeri belirtiler üretebiliyor. Özellikle çocuklukta yaşanan ve süreğen olan travmalar, dikkat ve davranış üzerinde DEHB'ye çok benzeyen izler bırakabiliyor. Sözlükte gelişimsel travma ve olumsuz çocukluk yaşantıları başlıklarına bakabilirsin.

Travma DEHB'ye yol açar mı

Bu soru sık soruluyor ve dikkatli bir cevap gerektiriyor.

DEHB, kalıtımın çok güçlü rol oynadığı nörogelişimsel bir tablo. İkiz çalışmalarına dayanan derlemeler DEHB'nin kalıtım oranını yaklaşık yüzde 74 olarak veriyor (Faraone ve Larsson, 2019). Bu tarafı ayrıntılı olarak DEHB kalıtsal mı yazısında topladım.

Bu yüksek oran, DEHB'nin çoğu durumda travmanın sonucu olarak ortaya çıktığı fikriyle uyuşmuyor. Yani “travma DEHB'ye yol açar” genellemesi kanıtlarla desteklenmiyor.

Ama bu, travma önemsiz demek de değil. Travma:

• DEHB'ye çok benzeyen belirtiler üretebiliyor ve DEHB sanılabiliyor.
• Var olan DEHB belirtilerini ağırlaştırabiliyor.
• DEHB ile birlikte, ayrı bir tablo olarak bulunabiliyor.

Bu ayrımın pratikte önemi büyük, çünkü tedavi yaklaşımları farklı. Travmayı DEHB sanmak ya da DEHB'yi yalnızca travmayla açıklamak, eksik ya da yanlış bir tedaviye yol açabiliyor.

Konunun popüler kitaplardaki yansımasını Beden Kayıt Tutar yazısında ayrıca ele aldım.

Ayrımda nelere bakılıyor

Kesin ayrımı bir uzman yapıyor. Değerlendirmede bakılan başlıca ipuçları şunlar.

Başlangıç zamanı. DEHB belirtileri erken çocukluktan beri, belirli bir olaydan bağımsız olarak var. Travmaya bağlı belirtiler ise çoğu zaman bir olayın ardından başlıyor ya da belirginleşiyor. “Bu belirtiler ne zaman başladı, öncesinde nasıldı” sorusu bu yüzden merkezde duruyor. Beni ikna eden şey de buydu: kendi çocukluğuma baktığımda ödevi son gece yapan, sınıfta pencereden dışarı bakan, hiçbir şey olmadan da dağınık olan bir çocuk vardı.

Travmayla bağlantı. Travma sonrası tablolarda belirtiler çoğu zaman olayı hatırlatan şeylerle tetikleniyor: belirli yerler, sesler, kokular, kişiler. DEHB belirtileri ise bu tür tetikleyicilerden bağımsız; daha yaygın ve daha sürekli.

Yeniden yaşama ve kaçınma. Kabuslar, istemsiz anılar, olayı hatırlatan şeylerden uzak durma travma sonrası stres bozukluğuna özgü belirtiler. DEHB'de bunlar tipik görünmüyor.

Dikkatin niteliği. DEHB'de dikkat genel olarak dağınık ve ilgiye göre dalgalanıyor. Travmada dikkat çoğu zaman tehdide kilitli; kişi sürekli çevreyi tarıyor, güvende hissetmediği için odaklanamıyor.

Gelişimsel öykü. Çocukluktan beri süren bir örüntü mü, yoksa belirli bir dönemden sonra ortaya çıkan bir değişim mi? Aile anlatımları ve eski okul kayıtları burada işe yarıyor. Sürecin tamamını yetişkin DEHB tanısı nasıl konur yazısında adım adım yazdım.

Avrupa uzlaşı metni, yetişkin DEHB değerlendirmesinde eşlik eden ve karışabilecek tabloların sistematik olarak taranmasını öneriyor (Kooij ve ark., 2019). Sözlükte ayırıcı tanı başlığı bunu özetliyor.

Bir değerlendirmeye giderken belirtilerin ne zaman başladığını, öncesinde nasıl olduğunu ve yaşadığın zor olayları anlatabildiğin kadarıyla söylemek ayrımın doğru yapılmasına yardım ediyor. Anlatmakta zorlanıyorsan bunu söylemek de yeterli; nasıl ilerleneceğine uzmanla birlikte karar verebilirsin.

Birlikte olduklarında ne yapılıyor

İki tablo bir aradaysa ikisiyle de ilgilenmek gerekiyor.

Travmaya yönelik psikoterapi. Travma sonrası stres bozukluğu için kanıta dayalı psikoterapi yaklaşımları var ve travma tarafı için temel müdahale bu.

DEHB'ye yönelik yaklaşım. Psikoeğitim, beceri odaklı destek ve gerekiyorsa ilaç. Tanı da ilaç kararı da hekimin işi.

Sıra meselesi. Hangisinin önce ya da nasıl birlikte ele alınacağı kişiye göre değişiyor. Bazen DEHB belirtilerinin hafiflemesi kişinin travma terapisine daha iyi katılmasını sağlıyor, bazen travmanın ağırlığı öncelik gerektiriyor.

Güvenlik ve öngörülebilirlik. Özellikle çocuklarda, güvenli ve tahmin edilebilir bir ortam iki taraf için de zemin hazırlıyor.

Yanlış yönde bakmanın bedeli

Travmayı DEHB sanmak, kişinin yaşadığı olay için ihtiyacı olan desteği alamamasına yol açıyor; belirtiler tedaviye rağmen sürüyor, çünkü asıl kaynağa dokunulmuyor.

DEHB'yi yalnızca travmayla açıklamak ise yıllardır süren nörogelişimsel bir tablonun gözden kaçmasına ve etkili olabilecek desteğin geç kalmasına yol açıyor.

En sık rastlanan eksiklik bana kalırsa üçüncüsü: ikisini birden görmemek.

Kendi sorumu bugün şöyle cevaplıyorum. “Bir şey mi yaşadın” sorusu yanlış bir soru değil, ama tek başına sorulduğunda yanlış. Doğru soru ikisini aynı anda taşıyor: bu belirtiler ne zaman başladı, neyle tetikleniyor ve hangisini görmezsem yıllarımı yine kaybederim?