DEHB mi travma mı? Benzeyen belirtiler ve ayrım

Dikkatini toplayamayan, sürekli tetikte olan, küçük şeylere sert tepki veren, uyuyamayan bir çocuk ya da yetişkin düşün. Bu tarif DEHB'ye de uyuyor, travma sonrası stres bozukluğuna da.

İki tablonun bu kadar benzemesi hem tanıda hem tedavide ciddi bir soru doğuruyor: hangisi?

Neden bu kadar benziyorlar

Travma sonrası stres bozukluğu, yaşanan ya da tanık olunan ağır bir olayın ardından gelişen, yeniden yaşama, kaçınma, olumsuz düşünce ve duygular ile aşırı uyarılmışlık belirtileriyle tanımlanan bir tablo.

Bu belirtilerin bir kısmı, özellikle aşırı uyarılmışlık kümesi, DEHB'ye çok benziyor:

• Konsantrasyon güçlüğü. DEHB'de dikkat dağılıyor; travmada zihin tehlikeye kilitlendiği için başka şeye odaklanmak zorlaşıyor.
• Huzursuzluk. DEHB'de hareket ihtiyacı; travmada tetikte olma hâli.
• Sinirlilik ve öfke patlamaları. İkisinde de görülüyor.
• Uyku sorunları. İkisinde de sık.
• Dürtüsel ya da riskli davranışlar. İkisinde de ortaya çıkabiliyor.
• Duygu dalgalanmaları. İkisinde de belirgin.

Szymanski, Sapanski ve Conway'in (2011) klinik değerlendirmesi, travmaya yanıt olarak ortaya çıkan konsantrasyon güçlüğü, duygu dalgalanması, sinirlilik ve aşırı uyarılmışlık gibi bilişsel ve duygusal bozulmaların DEHB belirtileriyle örtüşebildiğini ya da onları ağırlaştırabildiğini vurguluyor. Sözlükte belirti örtüşmesi.

Aynı davranış, iki farklı yerden geliyor olabilir. Davranışa bakmak yetmiyor; nereden geldiğine bakmak gerekiyor.

İkisi birlikte de olabilir

Burada önemli bir ayrıntı var: soru her zaman "hangisi" olmak zorunda değil. Çoğu zaman "ikisi birden" olabiliyor.

Spencer ve arkadaşlarının (2016) sistematik derleme ve meta analizi, iki tablo arasında iki yönlü bir ilişki buldu:

• DEHB'li bireylerde travma sonrası stres bozukluğu riski yaklaşık 2,9 kat daha yüksek.
• Travma sonrası stres bozukluğu olanlarda DEHB olasılığı yaklaşık 1,7 kat daha yüksek.

Bu ilişkinin neden iki yönlü olduğuna dair birkaç açıklama tartışılıyor:

DEHB, travma riskini artırabiliyor. Dürtüsellik, riskli davranışlar ve dikkat sorunları kaza, yaralanma ve tehlikeli durumlarla karşılaşma olasılığını artırabiliyor.

DEHB, travmadan sonra toparlanmayı zorlaştırabiliyor. Duygu düzenleme güçlüğü, yaşanan bir olayın ardından belirtilerin daha kalıcı hâle gelmesine katkıda bulunabiliyor.

Travma, DEHB benzeri belirtiler üretebiliyor. Özellikle çocuklukta yaşanan ve süreğen olan travmalar, dikkat ve davranış üzerinde DEHB'ye çok benzeyen etkiler bırakabiliyor. Sözlükte gelişimsel travma ve olumsuz çocukluk yaşantıları.

Travma DEHB'ye yol açar mı

Bu soru sık soruluyor ve dikkatli bir cevap gerektiriyor.

DEHB, kalıtımın çok güçlü rol oynadığı bir nörogelişimsel tablo. İkiz çalışmalarına dayanan derlemeler DEHB'nin kalıtım oranını yaklaşık yüzde 74 olarak veriyor (Faraone ve Larsson, 2019).

Bu yüksek oran, DEHB'nin çoğu durumda travmanın bir sonucu olarak ortaya çıktığı fikriyle uyuşmuyor. Yani "travma DEHB'ye yol açar" genellemesi kanıtlarla desteklenmiyor.

Ama bu, travmanın önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Travma:

• DEHB'ye çok benzeyen belirtiler üretebiliyor ve DEHB sanılabiliyor.
• Var olan DEHB belirtilerini ağırlaştırabiliyor.
• DEHB ile birlikte ayrı bir tablo olarak bulunabiliyor.

Bu ayrımın pratikte önemi büyük, çünkü tedavi yaklaşımları farklı. Travmayı DEHB sanmak ya da DEHB'yi yalnızca travmayla açıklamak, eksik ya da yanlış bir tedaviye yol açabiliyor.

Bu konunun popüler kitaplardaki yansımasını Beden Kayıt Tutar yazısında ayrıca ele aldım.

Ayrımda nelere bakılıyor

Kesin ayrımı bir uzman yapıyor. Değerlendirmede bakılan başlıca ipuçları şunlar:

Başlangıç zamanı. DEHB belirtileri erken çocukluktan beri, belirli bir olaydan bağımsız olarak var. Travmaya bağlı belirtiler ise çoğu zaman bir olayın ardından başlıyor ya da belirginleşiyor. "Bu belirtiler ne zaman başladı, öncesinde nasıldı" sorusu merkezî.

Travmayla bağlantı. Travma sonrası tablolarda belirtiler çoğu zaman olayı hatırlatan şeylerle tetikleniyor: belirli yerler, sesler, kokular, kişiler. DEHB belirtileri ise bu tür tetikleyicilerden bağımsız, daha yaygın ve süreklilik gösteriyor.

Yeniden yaşama ve kaçınma. Kâbuslar, istemsiz anılar, olayı hatırlatan şeylerden kaçınma travma sonrası stres bozukluğuna özgü belirtiler. DEHB'de bunlar tipik değil.

Dikkatin niteliği. DEHB'de dikkat genel olarak dağınık ve ilgiye göre dalgalanıyor. Travmada dikkat çoğu zaman tehdide kilitli; kişi sürekli çevreyi tarıyor, güvende hissetmediği için odaklanamıyor.

Gelişimsel öykü. Çocukluktan beri süren bir örüntü mü, yoksa bir dönemden sonra ortaya çıkan bir değişim mi? Aile anlatımları, eski okul kayıtları burada işe yarıyor.

Avrupa uzlaşı metni, yetişkin DEHB değerlendirmesinde eşlik eden ve karışabilecek tabloların sistematik olarak taranmasını öneriyor (Kooij ve ark., 2019). Sözlükte ayırıcı tanı.

Birlikte olduklarında tedavi

İki tablo birlikte bulunduğunda ikisinin de ele alınması gerekiyor.

Travmaya yönelik psikoterapi. Travma sonrası stres bozukluğu için kanıta dayalı psikoterapi yaklaşımları mevcut ve travma tarafı için temel müdahale bu.

DEHB'ye yönelik yaklaşım. Psikoeğitim, beceri odaklı destek ve gerekiyorsa hekim kararıyla ilaç tedavisi.

Sıra ve dozaj. Hangisinin önce ya da nasıl birlikte ele alınacağı kişiye göre değişiyor. Bazı durumlarda DEHB belirtilerinin hafiflemesi, kişinin travma terapisine daha iyi katılmasını sağlayabiliyor. Bazı durumlarda ise travmanın ağırlığı öncelik gerektiriyor. Bu karar uzmanın.

Güvenlik ve istikrar. Özellikle çocuklarda, güvenli ve öngörülebilir bir ortam hem travma hem DEHB belirtileri için temel.

Neden bu ayrım önemli

Yanlış yönde yapılan bir değerlendirmenin bedeli her iki tarafta da var.

Travmayı DEHB sanmak, kişinin yaşadığı olayla ilgili ihtiyaç duyduğu desteği almamasına yol açabiliyor. Belirtiler tedaviye rağmen sürüyor, çünkü asıl kaynak ele alınmıyor.

DEHB'yi yalnızca travmayla açıklamak, yıllardır süren nörogelişimsel bir tablonun gözden kaçmasına ve etkili olabilecek desteğin geç kalmasına yol açabiliyor.

İkisini birden görmemek ise en sık rastlanan eksiklik olabiliyor.

Özet

DEHB ile travma sonrası stres bozukluğu birbirine çok benzeyen belirtiler üretiyor ve iki yönlü bir ilişki içinde sık birlikte görülüyor.

Travma DEHB'nin kendisine yol açan ana neden olarak görülmüyor, ama DEHB'yi taklit edebiliyor, ağırlaştırabiliyor ya da onunla birlikte bulunabiliyor. Ayrımda belirtilerin ne zaman başladığı ve travmayla bağlantılı olup olmadığı merkezde. Bu ayrımı tek başına yapmak mümkün değil; doğru değerlendirme ikisini birden görebilen bir uzmanla yapılıyor.