Yetişkinlerde DEHB belirtileri nelerdir?

Çocuklarda DEHB'nin neye benzediğini herkes biliyor: yerinde duramayan, sırasını beklemeyen, sınıfta sorun çıkaran bir çocuk.

Yetişkinde aynı tablonun neye benzediğini neredeyse kimse bilmiyor. Çünkü aynı şeye benzemiyor.

Bu yazı o farkı anlatıyor.

Belirtiler kaybolmuyor, kılık değiştiriyor

Uzun izlem çalışmaları, çocuklukta DEHB tanısı almış kişilerin büyük çoğunluğunda yetişkinlikte hala kalıntı belirti bulunduğunu gösteriyor. DEHB geçer mi yazısında bu verileri ayrıntılı ele aldım.

Değişen şey belirtilerin varlığı değil, görünümü. Çocuklukta sınıfta koşan bir çocuk vardı; yetişkinlikte aynı kişi masada oturuyor ve kimse bir sorun görmüyor. Ama içeride bir şey durmuyor.

Bu kılık değiştirme, geç tanının en önemli sebeplerinden biri. Çünkü hem kişinin kendisi hem çevresi, çocukluktaki tabloyu arıyor ve bulamıyor.

Dikkat tarafındaki belirtiler

Bunlar en çok bildirilen ve en çok kayba yol açan grup.

Ayrıntı kaçırmak. İşi biliyorsunuz, defalarca yaptınız, yine de gözden kaçan bir şey oluyor. Dikkatsizlik hataları yazısında bunun iş yerindeki halini anlattım.

Dikkati sürdürememek. Uzun toplantıda, uzun metinde, uzun bir açıklamada aklın gitmesi. Karar vererek gitmiyor; geri dönüldüğünde ne kadar süre geçtiği de bilinmiyor.

Dinlemiyor gibi görünmek. Bu, tanı ölçütlerinde doğrudan yer alan bir madde. İlişkide dinlememek yazısında bunun arkasındaki iki mekanizmayı yazdım.

İşleri bitirememek. Başlamak kolay, bitirmek değil. Yarım kalan projeler, yarım kalan kurslar, yarım kalan defterler.

Düzenleme güçlüğü. Sıraya koymak, öncelik vermek, bir işi adımlara bölmek. Bunlar yürütücü işlevlere dayanıyor ve yürütücü işlevler yazısında neden zorlandıklarını anlattım.

Zihinsel çaba isteyen işlerden kaçınmak. Vergi beyannamesi, uzun form, karmaşık bir başvuru. Kağıt işleri yazısında bu kaçınmanın nasıl biriktiğini yazdım.

Eşya kaybetmek. Anahtar, cüzdan, telefon, belge. Sebep dikkatsizlik değil; eşyayı bırakırken o ana dikkat edilmemesi. Eşya kaybetme yazısında bunu açtım.

Kolay dağılmak. Dışarıdan gelen bir sesle ya da içeriden gelen bir düşünceyle. İkincisi daha az konuşuluyor ama en az o kadar yaygın.

Unutkanlık. Randevular, geri dönülmesi gereken mesajlar, söz verilen işler. Unutkanlık yazısında bunun bir bellek kaybı olmadığını yazdım.

Hareketlilik ve dürtüsellik tarafı

Burada yetişkin tablosu çocukluktan en çok ayrılan yer.

İç huzursuzluk. Yetişkinde hiperaktivitenin ana görünümü bu. Dışarıdan sakin duran biri, içeride sürekli bir kıpırtı yaşayabiliyor. Ayağını sallamak, parmakla masaya vurmak, uzun oturuşta kıvranmak. İç huzursuzluk yazısında bunu ayrıntılı ele aldım.

Sürekli meşgul olma ihtiyacı. Boş oturamamak, her ana bir iş sıkıştırmak, dinlenirken bile bir şey dinlemek ya da izlemek.

Çok konuşmak. Söz kesmek, cümleyi tamamlamak, aklına geleni hemen söylemek. Çok konuşmak yazısında arkasındaki üç mekanizmayı yazdım.

Bekleyememek. Sırada, trafikte, bir cevabın gelmesinde. Bekleme halinin kendisi rahatsız edici oluyor.

Ani kararlar. İş değiştirmek, satın almak, bir ilişkiyi bitirmek. Karar ile eylem arasındaki süre kısalıyor. Dürtüsellik yazısında bu mekanizmayı ele aldım.

Listede olmayan ama en çok anlatılan: duygu

Resmi tanı ölçütlerinde duygusal belirtiler yer almıyor. Buna rağmen DEHB'li yetişkinlerin en çok anlattığı şeylerden biri bu.

Duygular daha hızlı yükseliyor ve geç iniyor. Hissetmekle o duyguya göre davranmak arasındaki mesafe kısalıyor. Küçük bir aksaklık orantısız bir tepki üretebiliyor ve tepki geçtikten sonra pişmanlık geliyor.

Alan yazında bu başlık duygu düzenleme güçlüğü olarak tartışılıyor ve DEHB'nin merkezi bir bileşeni olarak ele alınması gerektiğini savunan çalışmalar var. Duygu düzenleme yazısında bunu açtım.

Buna sık eşlik eden bir başlık daha var: reddedilme ya da eleştiri algısına karşı çok yoğun bir tepki. RSD yazısında bu kavramın durumunu ve sınırlarını ele aldım.

Ölçütlerde yer almaması, değerlendirmede konuşulmayacağı anlamına gelmiyor. Tam tersine, yetişkin değerlendirmelerinde bu başlık düzenli olarak soruluyor.

Yetişkinde ölçüt nasıl değişiyor

Tanı ölçütleri çocuklar üzerinden yazıldığı için yetişkinde bire bir uygulanamıyor. Bu yüzden iki uyarlama yapılmış durumda.

Belirti sayısı. Dikkatsizlik ya da hiperaktivite-dürtüsellik alanlarında dokuz belirti sayılıyor. Çocuklarda bunlardan altısı aranıyor; on yedi yaş ve üzeri için eşik beşe indiriliyor.

Başlangıç yaşı. Belirtilerin on iki yaşından önce başlamış olması gerekiyor. Dikkat edin: çocuklukta tanı almış olmak gerekmiyor, belirtilerin o dönemde var olmuş olması gerekiyor.

Bunun dışındaki iki koşul aynı kalıyor: belirtilerin en az iki ortamda görülmesi ve işlevselliği gerçekten bozması.

Belirti listesi neden tek başına yetmiyor

Bu kısım yazının en önemli bölümü ve sosyal medyada en çok atlanan yer.

Yukarıdaki listeyi okuyup "hepsi bende var" demek çok kolay. Çünkü bu belirtiler bir ölçüde herkeste bulunabiliyor.

Tanıyı belirleyen şey başka: belirtilerin şiddeti, sürekliliği, kaç ortamda göründüğü ve hayatı ne kadar bozduğu. Sosyal medya yazısında özellikle işlev kaybı ölçütünün nasıl atlandığını yazdım.

İkinci atlanan şey ayırıcı tanı. Aynı tabloyu üretebilen başka başlıklar var: uykusuzluk, kaygı, depresyon, travma, tiroit işlev bozukluğu, demir eksikliği. Dikkat eksikliği nedir yazısında bu listeyi ayrıntılı ele aldım.

Bu yüzden bir belirti listesi tanı koymuyor; değerlendirmeye gitmek için gerekçe oluşturuyor.

Kadınlarda tablo neden farklı görünüyor

Belirti listesi aynı ama görünüm değişebiliyor ve bu, tanıyı belirgin biçimde geciktiriyor.

Kadınlarda dikkatsiz ağırlıklı tablo daha sık bildiriliyor ve bu tablo kimseyi rahatsız etmiyor. Buna bir de maskeleme ekleniyor: zorlanmayı gizlemek için kurulan telafi sistemleri, dışarıdan bakıldığında sorunu görünmez kılıyor.

Kadınlarda DEHB yazısında bu tabloyu ayrıntılı ele aldım, maskeleme yazısında ise mekanizmayı yazdım.

Ek bir katman daha var: belirtiler hormon düzeylerindeki değişimlerle döngü boyunca ve menopoz geçişinde değişebiliyor. Hormonlar yazısında bunu ele aldım.

Kendinde görüyorsan

Bu listeyi okuyup bir şeyler tanıdık geldiyse, atılacak adım bir test çözmek değil.

Yapılacak şey iki tane. Birincisi, hangi belirtinin hangi somut sonuca yol açtığını yazmak: kaçan tarih, bozulan ilişki, bırakılan iş. İkincisi, bunun çocukluktan beri sürüp sürmediğine bakmak.

Bu iki not, randevu gününde en çok işe yarayan şey. Hangi doktora gidileceğini ve sürecin nasıl işlediğini ayrı yazılarda anlattım.

Bana kalan

Bu listeyi ilk okuduğumda hissettiğim şey rahatlama değildi. Önce bir itirazdı: bunların çoğu zaten herkeste var.

O itiraz uzun süre beni değerlendirmeden uzak tuttu. Değiştiren şey, belirtileri değil sonuçları yazmak oldu. Belirti listesinde her madde tartışmalı görünüyordu; sonuç listesinde tartışılacak bir şey kalmadı.

Buradaki bilgi genel çerçevedir. Tanı ve tedavi kararları hekiminizle verilir.